فراخوان ایفلا؛ سنجش دمای همکاری در شریان‌های دانش

گزارش‌های اروپایی نیز نشان می‌دهند که موانع اداری، اقامتی و تفاوت رویه‌های ملی می‌توانند بر جذب و پایداری حضور پژوهشگران بین‌المللی اثر جدی بگذارد (European Commission, 2021). در همین راستا پژوهش‌های تازه در حوزه کتابداری و علم اطلاعات نشان می‌دهد که هر چند همکاری بین المللی در این رشته گسترش یافته، اما فاصله جغرافیایی، زبان مشترک و پیوندهای تاریخی همچنان بر شدت و شکل این همکاری‌ها اثر می‌گذارند (Zhao, 2026).

در چنین شرایطی، اقدام تازه ایفلا را باید فراتر از یک فراخوان معمولی ارزیابی کرد؛ این اقدام در واقع تلاشی برای فهم دگرگونی عمیقی است که در بستر تولید و گردش دانش در حال وقوع است. این فراخوان را می توانی نشانه‌ای از توجه روز افزون نهادهای حرفه‌ای به دشوارتر شدن پیوندهای علمی در سطح جهانی دانست (IFLA, 2026). آنچه این موضوع را مهم می‌کند، صرفاً کاهش یا دشوارتر شدن پروژه‌های مشترک نیست. مسئله اصلی، آسیب‌پذیر شدن شبکه اعتماد و تبادل فکری در جهان علم است. هر جا رفت ‌وآمد اندیشه کند شود، هر جا امکان گفت‌ وگو میان تجربه‌های متنوع کاهش پیدا کند، و هر جا مسیرهای دسترسی به همکاران، داده‌ها، منابع یا مجاری انتشار محدودتر شود، در نهایت خود علم نیز بخشی از ظرفیت زایندگی‌اش را از دست می‌دهد. برخی از محدودیت‌های تازه را باید در بستر تلاش دولت‌ها و نهادها برای بازتعریف نسبت میان گشودگی علمی و ملاحظات حفاظتی فهمید (OECD,2022).

 رشد دانش، برخلاف تصور رایج، فقط حاصل کار فردی یا توان یک مؤسسه نیست؛ از دل ارتباط، مقایسه، نقد متقابل، آزمودن ایده‌ها در زمینه‌های مختلف و شنیده ‌شدن صداهای متفاوت شکل می‌گیرد. هرچه این پیوندها شکننده‌تر شوند، چشم‌انداز علم نیز بسته‌تر می‌شود. از این منظر، پرسش اصلی که ایفلا به‌طور ضمنی پیش می‌کشد این است که چه بر سر اکوسیستم دانشی جهان آمده است که اکنون باید درباره امکان حفظ پیوندهای علمی از نو اندیشید. این پرسش به‌ ویژه برای کتابخانه‌ها و حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی اهمیتی دوچندان دارد. کتابخانه‌ها سال‌ها به ‌عنوان مراکزی برای دسترسی به منابع، سامان‌دهی اطلاعات و پشتیبانی از فرایندهای آموزشی و پژوهشی شناخته شده‌اند، اما اکنون به نظر می‌رسد جایگاه آن‌ها در حال عبور از یک نقش صرفاً خدماتی به یک نقش راهبردی‌تر است. در فضایی که کانال‌های ارتباط علمی با اختلال یا تنگنا مواجه می‌شوند، کتابخانه‌ها می‌توانند به حلقه‌ای حیاتی برای حفظ جریان دانش تبدیل شوند؛ حلقه‌ای که از یک ‌سو با نیازهای پژوهشگران آشناست و از سوی دیگر محدودیت‌های نهادی، فنی و حقوقی را به‌خوبی می‌شناسد. 

اهمیت این تحول در آن است که کتابخانه دیگر فقط محل نگهداری منابع یا ارائه خدمات مرجع نیست. در جهان امروز، کتابخانه می‌تواند میانجی‌ای فعال میان دانش، سیاست‌گذاری، زیرساخت و عدالت علمی باشد. اگر شکاف‌ها در مناسبات علمی جهان عمیق‌تر شوند، این نهادها هستند که می‌توانند به کاهش بخشی از این فاصله‌ها کمک کنند؛ چه از طریق آموزش مهارت‌های دسترسی و انتشار، چه از رهگذر پشتیبانی از داده‌های پژوهشی، چه در زمینه هدایت پژوهشگران برای یافتن مسیرهای جایگزین ارتباط و چه از راه دفاع از اصولی مانند دسترسی عادلانه، دیده‌ شدن برابر و حضور صداهای متنوع در فضای دانشی جهان. در این میان، یکی از مهم‌ترین ابعاد ماجرا مسئله نابرابری پنهان در میدان علم است. گزارش علم یونسکو نشان می‌دهد که نابرابری در زیرساخت، منابع مالی و شبکه‌های پژوهشی، امکان مشارکت برابر کشورها در تولید داانش را محدود می‌کند (UNESCO, 2021). 

محدودیت‌های تازه معمولاً برای همه یکسان عمل نمی‌کنند. مؤسسات بزرگ‌تر، کشورهایی با زیرساخت نیرومندتر، دانشگاه‌هایی با منابع بیشتر و گروه‌هایی که به زبان‌ها و شبکه‌های اثرگذار دسترسی دارند، معمولاً آسان‌تر راه خود را باز می‌کنند. در مقابل، پژوهشگران و نهادهای علمی در بسیاری از کشورها، به‌ویژه در جوامعی که از پیش با محدودیت‌های مالی، فنی یا ارتباطی روبه‌رو بوده‌اند، بیش از دیگران در معرض حذف تدریجی از گفت ‌وگوی جهانی قرار می‌گیرند. این حذف، الزاماً پر سر و صدا نیست؛ گاه فقط به این معناست که تجربه‌ای محلی دیده نمی‌شود، داده‌ای ارزشمند به اشتراک گذاشته نمی‌شود، صدایی شنیده نمی‌شود و مسئله‌ای مهم از دستور کار جهانی کنار می‌رود.

 از همین‌جا می‌توان دریافت که دغدغه امروز فقط دفاع از چند برنامه مشترک یا چند نشست علمی نیست. موضوع بر سر حفظ تنوع در تولید دانش و جلوگیری از تک ‌صدایی شدن جهان علم است. اگر مناسبات میان پژوهشگران محدودتر شود، امکان آشنایی با تجربه‌های متفاوت نیز کمتر خواهد شد. در نتیجه، پاسخ‌هایی که برای مسائل مشترک بشری جست ‌وجو می‌شوند، ممکن است بیش از حد محدود، منطقه‌ای یا متأثر از منافع بازیگران قدرتمند باشند. این در حالی است که بسیاری از بحران‌های بزرگ معاصر، از تحولات فناورانه گرفته تا چالش‌های زیست ‌محیطی، آموزشی، فرهنگی و اجتماعی، اساساً با نگاه‌های بسته و منفرد حل نمی‌شوند. به همین دلیل، اقدام ایفلا را می‌توان تلاشی برای سنجش دمای واقعی مناسبات علمی در جهان امروز دانست. 

این اقدام در ظاهر گردآوری تجربه‌ها و دیدگاه‌هاست، اما در لایه‌ای عمیق‌تر، نوعی نقشه‌برداری از گره‌هایی است که مسیر تبادل علمی را دشوار کرده‌اند. اینکه کتابخانه‌ها چه می‌بینند، پژوهشگران حوزه علم اطلاعات چه تجربه‌ای دارند و چه مشکلاتی در سطح نهادها و کشورها انباشته شده، همگی می‌توانند به شکل‌گیری تصویری روشن‌تر از وضع موجود کمک کنند. چنین تصویری فقط برای ثبت وضعیت نیست؛ می‌تواند مبنایی برای مطالبه‌گری حرفه‌ای، تنظیم سیاست‌های هوشمندانه‌تر و تقویت جایگاه نهادهای دانشی در دفاع از پیوستگی علمی در سطح جهانی باشد. آنچه این لحظه را حساس می‌کند، این است که جهان علم در آستانه نوعی بازتعریف قرار دارد. گزارهای جدید OECD نشان می‌دهند که مناسبات علمی در سال‌های اخیر بیش از پیش تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی و رقابت بر سر فناوری‌های راهبردی قرار گرفته‌اند (OECD, 2025).

 اگر پیش‌تر بازبودن مسیرهای تعامل علمی امری کما بیش پذیرفته ‌شده بود، اکنون باید بار دیگر درباره ضرورت آن استدلال کرد. این خود نشانه‌ای مهم است. وقتی ارزش ارتباط علمی باید دوباره توضیح داده شود، یعنی بخشی از بنیان‌های آن دیگر بدیهی به شمار نمی‌آیند. از این رو، مشارکت کتابخانه‌ها در این بحث نه یک حضور حاشیه‌ای، بلکه مداخله‌ای ضروری است. آن‌ها از معدود نهادهایی هستند که هم با واقعیت روزمره پژوهشگران سروکار دارند و هم می‌توانند پیامدهای محدودشدن دسترسی، کم‌رنگ‌شدن تبادل حرفه‌ای و نابرابر شدن امکان حضور در عرصه جهانی را از نزدیک مشاهده کنند. 

در نهایت، در چنین فضایی، کتابخانه‌ها صرفاً تماشاگر تغییرات نیستند. آن‌ها می‌توانند به یکی از ستون‌های اصلی حفاظت از پیوندهای علمی، پاسداری از گردش آزادتر دانش و تقویت حضور عادلانه‌تر جوامع علمی در گفت ‌وگوی جهانی بدل شوند. شاید مهم‌ترین ارزش این ابتکار نیز همین باشد: یادآوری این نکته که آینده علم فقط در آزمایشگاه‌ها و دانشگاه‌ها رقم نمی‌خورد، بلکه در کیفیت ارتباط میان انسان‌ها، نهادها و شبکه‌های دانشی نیز ساخته می‌شود. 

 - European Commission / European Migration Network. (2021). Attracting and Retaining International Researchers. https://home-affairs.ec.europa.eu/system/files/2022-02/202164_atracting_and_retaining_international_researchers.pdf - IFLA. (2026, July 2). Barriers to Research Collaboration – A Survey. https://www.ifla.org/news/barriers-to-research-collaboration-a-survey/ - OECD. (2022). Integrity and Security in the Global Research Ecosystem. https://www.oecd.org/en/publications/2022/06/integrity-and-security-in-the-global-research-ecosystem_2bd8511d.html - OECD. (2025). OECD Science, Technology and Innovation Outlook 2025. https://www.oecd.org/en/publications/2025/10/oecd-science-technology-and-innovation-outlook-2025_bae3698d.html - UNESCO. (2021). UNESCO Science Report: The Race Against Time for Smarter Development. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377433.locale=en. - Zhao, Y. (2026). Does distance influence international collaboration among scientists? Evidence from library and information science. Humanities and Social Sciences Communications.https://www.nature.com/articles/s41599-026-06767-2