حسنزاده: پژوهشهای تکراری همیشه بیفایده نیستند
رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران با تشریح ظرفیت دادههای ایرانداک برای شناسایی روندهای پژوهشی و حوزههای پرتکرار، گفت: پژوهشهای تکراری ممکن است در شرایطی همچنان ضرورت داشته باشند و تعیین اولویتهای پژوهشی باید با توجه به نیازهای واقعی جامعه، صنعت و دولت انجام شود.
به گزارش لیزنا، انجام پژوهشهای تکراری و پایینبودن بازدهی برخی مطالعات، از جمله انتقاداتی است که در سالهای اخیر به نظام پژوهش دانشگاهی وارد شده است. در چنین شرایطی، دادههای انباشتهشده از پایاننامهها و رسالهها میتواند برای بررسی روندهای پژوهشی، شناسایی حوزههای پرتکرار و تعیین اولویتهای تحقیقاتی مورد استفاده قرار گیرد.
محمد حسنزاده، رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، درباره ظرفیت دادههای ایرانداک برای پایش وضعیت پژوهش در کشور گفت: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در اول مهرماه سال ۱۳۴۷ بنیانگذاری شده و در طول این سالها گردآوری، سازماندهی و اشاعه منابع علمی را بر عهده داشته است. این گنجینه داده علاوه بر استفاده پژوهشگران، قابلیت بهرهبرداری مدیریتی و سیاستگذاری دارد و میتوان برای پایش وضعیت پژوهش در کشور از آنها استفاده کرد.
وی افزود: میتوان با استفاده از این دادهها روند رشد پایاننامهها و رسالهها را در کشور و به تفکیک دانشگاهها و زیرنظامهای مختلف بررسی کرد و مشخص کرد در چه حوزههایی بیشتر یا کمتر کار شده و حوزههای نوظهور کدام هستند.
استفاده از دادههای ایرانداک برای شناسایی روندهای پژوهشی
رئیس ایرانداک درباره امکان گزارشگیری از دادههای پژوهشی بر اساس دانشگاه، رشته و حوزههای علمی گفت: این اطلاعات قابلیت گزارشگیری به تفکیک دانشگاه، رشته و حوزههای مختلف علمی را دارد و از این دادهها میتوان برای شناسایی روندهای پژوهشی و بررسی میزان تمرکز مطالعات در حوزههای مختلف استفاده کرد.
حسنزاده با اشاره به استفاده از سامانههای اصطلاحنامه و آنتولوژی در سازماندهی پایاننامهها و رسالهها توضیح داد: قابلیت گزارشگیری بر اساس واژگان و مفاهیم نیز وجود دارد و آنچه در پژوهشگاه گردآوری میشود و ایرانداک متولی گردآوری، ثبت، همانندجویی و مشابهتیابی آن است، امکان تولید گزارشهای سیاستی دارد. به عبارت دیگر، دو خدمت در زمینه ارتقای بهرهوری پژوهش در ایرانداک ارائه میشود؛ یکی مشابهتیابی است که هنگام تصویب پروپوزال انجام میشود و دیگری، همانندجویی است که بر اساس قانون مصوب مجلس شورای اسلامی هنگام انجام آن بعد از اتمام پایاننامه و قبل از دفاع الزامی است.
وی درباره سازوکار مشابهتیابی و هدف آن گفت: سازوکار «مشابهتیابی» در ایرانداک برای جلوگیری از تکرار طراحی شده است. مشابهتیابی پیش از شروع پژوهش انجام میشود و دانشگاهها و دانشجویان موظف هستند پیش از اینکه پروپوزال یا پیشنهاد پژوهشی خود را به صورت نهایی تصویب و ثبت کنند، مشابهتیابی انجام دهند.
رئیس پژوهشگاه ایرانداک درباره نتیجه این فرایند اظهار کرد: در مشابهتیابی، پژوهشگاه فقط اعلام میکند که آیا درباره این عنوان، عنوان مشابهی وجود دارد یا خیر، چند عنوان مشابه وجود دارد، مهمترین آنها کدام هستند و شبیهترین عنوانها کداماند.
مشابهتیابی رویکردی بازدارنده ندارد
حسنزاده با تأکید بر اینکه ایرانداک در فرایند مشابهتیابی رویکردی بازدارنده ندارد، گفت: ممکن است یک پژوهش تکراری باشد، اما انجام دوباره آن همچنان ضرورت داشته باشد. برای مثال، ممکن است پژوهشی در یک استان انجام شده باشد و همان پژوهش در استان دیگری انجام شود، یا پژوهشی در یک مقطع زمانی انجام شده باشد و پنج سال بعد با هدف دستیابی به یافتههای جدید دوباره انجام شود.
وی افزود: بنابراین، ما فقط اعلام میکنیم که این عنوان مشابه دارد یا ندارد و اگر دارد، کدام عنوانها مشابه هستند. سپس تصمیمگیری را به تیم پژوهش، استاد راهنما، مدیر پژوهش یا شورای پژوهش واگذار میکنیم تا مشخص کنند آیا انجام این پژوهش ضرورت دارد یا خیر.
ایرانداک؛ تنها متولی همانندجویی، ثبت و تأیید پایاننامهها و رسالهها
رئیس ایرانداک درباره فرایند همانندجویی پس از انجام پژوهش و پیش از دفاع از پایاننامه یا رساله گفت: این فرایند با هدف اجرای قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی انجام میشود و از سال ۱۴۰۱ به صورت انحصاری در اختیار ایرانداک قرار گرفته است.
وی افزود: در آییننامه اجرایی قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی که در سال ۱۳۹۸ تصویب شد، ایرانداک و مؤسسات همتراز آن به عنوان متولیان این فرایند معرفی شده بودند، اما در اصلاحیه هیئت وزیران، عبارت «مؤسسات همتراز» حذف شد و این به این معناست که بعد از سال ۱۴۰۱ و در حال حاضر ایرانداک تنها متولی همانندجویی، ثبت و تأیید پایاننامهها و رسالهها در کشور است و همه دانشگاهها باید همانندجویی را در ایرانداک انجام دهند.
حسنزاده درباره میزان همانندی قابل قبول و نحوه صدور گواهی همانندجویی اظهار کرد: میزان همانندی قابل قبول توسط دانشگاهها تعیین میشود و ممکن است این میزان بسته به دانشگاه یا حوزه علمی متفاوت باشد. نتیجه همانندجویی نیز به دانشجو اعلام میشود و منابعی که متن با آنها مشابهت دارد، مشخص میشود تا دانشجو نسبت به اصلاح متن اقدام کند.
وی ادامه داد: پس از اصلاحات، اگر میزان همانندی به حد تعیینشده از سوی دانشگاه برسد، گواهی همانندجویی صادر میشود و دانشجو میتواند با دریافت این گواهی، مراحل دفاع از پایاننامه یا رساله خود را طی کند.
«اشباع پژوهشی» را باید با عرضه و تقاضا سنجید
عضو هیئتعلمی دانشگاه تربیت مدرس درباره تعیین اولویتهای پژوهشی و جلوگیری از پژوهشهای تکراری در دانشگاهها گفت: سیاستگذاری پژوهشی را نمیتوان صرفاً به تعیین حوزههای اشباعشده و اشباعنشده محدود کرد. تعیین اولویتهای پژوهشی یک امر متمرکز نیست. وزارت علوم، وزارت بهداشت یا سایر متولیان پژوهش، پژوهشگران و دانشگاهها را ملزم نمیکنند که در حوزهای مشخص پژوهش کنند یا از حوزهای دیگر فاصله بگیرند.
وی درباره منابع شکلگیری موضوعات پژوهشی توضیح داد: موضوعات پژوهشی معمولاً از سه منبع اصلی شکل میگیرند. منبع نخست، ایدهها و نوآوریهای دانشجویان و استادان است که میتواند به شکلگیری موضوعات جدید و کاربردی منجر شود. دومین منبع، پیشنهادهای پژوهشی ارائهشده در پایان پایاننامهها و رسالههای پیشین است. در همین راستا، ایرانداک سامانه «جهت» را طراحی کرده است که پژوهشگران میتوانند با جستوجو در آن، پیشنهادهای پژوهشی مطرحشده در مطالعات پیشین را شناسایی کنند.
حسنزاده نیازهای پژوهشی اعلامشده از سوی سازمانها را سومین منبع دانست و گفت: دستگاهها و سازمانها از طریق وبگاهها و فراخوانهای خود، نیازهای پژوهشی، حوزههای مورد حمایت و حتی امکان دسترسی پژوهشگران به دادههای مورد نیاز را اعلام میکنند.
رئیس ایرانداک با تأکید بر اینکه در دنیا نیز حوزههای فعالیت پژوهشگران به صورت دستوری انجام نمیشود، اظهار کرد: شوراهای پژوهشی دانشگاهها و دانشکدهها معمولاً موضوعاتی را که فاقد نوآوری باشند، تأیید نمیکنند و از طریق فرایند مشابهتیابی نیز بررسی میکنند که آیا موضوع پیشنهادی پیش از این مورد مطالعه قرار گرفته است یا خیر.
وی درباره نقش ایرانداک در شناسایی حوزههای پژوهشی اشباعشده گفت: ایرانداک از طریق پایشهای دورهای، حوزههایی را که با تکرار و تواتر بالایی مورد مطالعه قرار میگیرند و همچنین حوزههایی را که کمتر مورد توجه پژوهشگران هستند، شناسایی میکند و در مواردی این یافتهها به صورت نامه به دانشگاهها ارسال میشود.
حسنزاده درباره میزان استفاده دانشگاهها از این گزارشها افزود: بله، متعاقب این نامهها مشاهده میکنیم که موضوعات بعد از آن مورد توجه قرار گرفته است.
اولویتهای پژوهشی باید بر اساس نیاز جامعه، صنعت و دولت تعیین شود
رئیس ایرانداک درباره معیار تعیین اولویتهای پژوهشی تأکید کرد: مسئله اصلی در تعیین اولویتهای پژوهشی، صرفاً میزان اشباع یک حوزه نیست. باید «عرضه و تقاضا» را در نظر گرفت؛ به این معنا که دانشگاهها باید ارتباط خود را با صنعت، جامعه و دولت تقویت کنند و پژوهشهای خود را تا حد امکان در پاسخ به نیازهای واقعی این بخشها جهت دهند.
حسنزاده با تأکید بر ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت، جامعه و دولت، اظهار کرد: تعیین اولویتهای پژوهشی باید بر اساس نیازهای واقعی این بخشها صورت گیرد و آموزش و پژوهش دانشگاهها نیز تا حد امکان در پاسخ به این نیازها جهتدهی شود.
وی در پایان تصریح کرد: ممکن است یک حوزه پژوهشی از نظر تعداد مطالعات انجامشده به مرحله اشباع رسیده باشد، اما همچنان نیازهای پاسخدادهنشدهای در همان حوزه در صنعت، جامعه یا دولت وجود داشته باشد؛ بنابراین صرفاً نمیتوان بر اساس میزان مطالعات انجامشده، یک حوزه را از اولویت پژوهشی خارج کرد.
دیدگاه کاربران