از مدیریت اطلاعات تا خلق کسب‌وکارهای دانش‌بنیان

لیزنا؛ مهدی علیپور حافظی،عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی:  رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی در ایران، مانند بسیاری از رشته‌های حوزه علوم انسانی و اجتماعی، در سال‌های اخیر با پرسش بنیادین زیر مواجه بوده است: چگونه می‌توان ظرفیت‌های علمی و مهارتی دانش‌آموختگان این رشته را با نیازهای جدید جامعه، اقتصاد دیجیتال و بازار کار پیوند داد؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند بازتعریف نقش متخصصان اطلاعات در جامعه امروز است؛ جامعه‌ای که در آن داده، اطلاعات و دانش به مهم‌ترین سرمایه سازمان‌ها تبدیل شده‌اند.

گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی، به‌عنوان یکی از گروه‌های باسابقه و اثرگذار این حوزه، در سال‌های اخیر تلاش کرده تا نگاه سنتی به فرصت‌های شغلی این رشته را توسعه داده و مسیرهای جدیدی برای فعالیت حرفه‌ای دانشجویان و دانش‌آموختگان ایجاد کند. در این نگاه جدید، کتابخانه و مرکز اسناد همچنان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های فعالیت متخصصان اطلاعات است، اما دیگر تنها مقصد حرفه‌ای آنان محسوب نمی‌شود. متخصص علم اطلاعات امروز می‌تواند در حوزه‌هایی مانند مدیریت داده، هوش مصنوعی، تحلیل اطلاعات، تولید محتوا، مدیریت دانش، فناوری‌های دیجیتال، کسب‌وکارهای اطلاعاتی و خدمات مبتنی بر دانش نقش‌آفرینی کند. این تغییر رویکرد، بر پایه این باور اساسی شکل گرفته است که دانش‌آموخته رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی، صرفاً یک نیروی اجرایی مدیریت منابع اطلاعاتی نیست، بلکه متخصصی است که توانایی سازماندهی، تحلیل، ارزیابی، اشاعه و خلق ارزش از اطلاعات را دارد. همین توانمندی‌ها می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری کسب‌وکارهای جدید و فعالیت‌های کارآفرینانه باشد.

یکی از محورهای اصلی فعالیت گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی در این مسیر، توسعه ارتباط با صنعت و جامعه حرفه‌ای بوده است. تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که فاصله میان دانشگاه و بازار کار، یکی از مهم‌ترین موانع تحقق کارآفرینی دانش‌بنیان است. از این رو، گروه تلاش کرده است با برقراری ارتباط با شرکت‌های نرم‌افزاری، مؤسسات پژوهشی، سازمان‌های دارای نیازهای اطلاعاتی و مجموعه‌های فعال در حوزه فناوری، فرصت‌های جدیدی را برای حضور دانشجویان فراهم کند. اجرای پروژه‌های پژوهشی کاربردی، ارائه خدمات مشاوره‌ای، مشارکت اعضای هیئت علمی در فعالیت‌های حرفه‌ای و مدیریتی، و ایجاد زمینه برای آشنایی دانشجویان با محیط‌های واقعی کار، بخشی از این رویکرد است. در این فرآیند، دانشجویان علاوه بر آشنایی با مسائل واقعی سازمان‌ها، فرصت پیدا می‌کنند مهارت‌های خود را در محیط حرفه‌ای به کار گیرند و مسیرهای شغلی متفاوتی را تجربه کنند.

تحولات فناوری، به‌ویژه ظهور هوش مصنوعی، کلان‌داده‌ها، ابزارهای تحلیل داده و مدل‌های زبانی بزرگ، فرصت‌های تازه‌ای را پیش روی متخصصان علم اطلاعات قرار داده است. گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی نیز با درک این تغییرات، تلاش کرده است تا علاوه بر بازنگری در درس‌ها، محتوای آموزشی خود را متناسب با نیازهای جدید جامعه بازنگری کند. در سال‌های اخیر، موضوعاتی مانند علوم داده، هوش مصنوعی، تحلیل داده، فناوری‌های نوین اطلاعاتی، مدیریت اطلاعات دیجیتال، ابزارهای هوشمند و کاربردهای فناوری در خدمات اطلاعاتی، در فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی گروه مورد توجه قرار گرفته‌اند. این رویکرد نه به معنای فاصله گرفتن از هویت اصلی رشته، بلکه به معنای تقویت جایگاه متخصصان اطلاعات در زیست‌بوم جدید فناوری است.

امروزه سازمان‌ها با حجم عظیمی از داده‌ها مواجه هستند، اما مسئله اصلی آنها صرفاً دسترسی به داده نیست؛ بلکه تبدیل داده‌های پراکنده به اطلاعات قابل استفاده و دانش قابل اقدام است. این دقیقاً همان حوزه‌ای است که متخصصان علم اطلاعات می‌توانند در آن مزیت رقابتی ایجاد کنند. توسعه مهارت‌های مرتبط با هوش مصنوعی و علوم داده در میان دانشجویان این رشته، پاسخی به همین نیاز جدید است. دانشگاه علامه طباطبائی نیز در سطح دانشگاهی توجه ویژه‌ای به آموزش‌های مرتبط با هوش مصنوعی و تصمیم‌گیری داده‌محور نشان داده است.

یکی دیگر از اقدام‌های مهم گروه، بازنگری برنامه‌های آموزشی دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد است. برنامه‌های آموزشی رشته‌های دانشگاهی زمانی می‌توانند اثربخش باشند که با مسائل واقعی جامعه و تحولات حرفه‌ای هماهنگ شوند. از این منظر، گنجاندن درس‌ها و مباحث جدید مرتبط با فناوری‌های اطلاعاتی، مدیریت داده، تولید محتوا، طراحی وب، آرشیو وب، هوش مصنوعی، یادگیری ماشین، بازاریابی اطلاعات و سایر حوزه‌های نوظهور، تلاش برای آماده‌سازی دانشجویانی است که بتوانند در بازار کار متحول امروز حضور فعال داشته باشند. انتشار آثار متعددی در قالب کتاب، مقاله و راهنمایی پایان‌نامه‌های متعدد مرتبط با این حوزه‌ها از جمله اقدام‌های مؤثر در این حوزه هستند.

در کنار اصلاح برنامه‌های درسی، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی توجه ویژه‌ای به انتقال تجربه‌های حرفه‌ای داشته است. برگزاری نشست‌ها، کارگاه‌ها و جلسات گفت‌وگو با مدیران صنایع خلاق، متخصصان حوزه فناوری و دانش‌آموختگان موفق رشته، یکی از اقداماتی است که با هدف آشنایی دانشجویان با فرصت‌های واقعی شغلی انجام شده است. این نشست‌ها نقش مهمی در تغییر تصور دانشجویان درباره آینده حرفه‌ای رشته داشته‌اند. بسیاری از دانشجویان پیش از ورود به محیط دانشگاه، تصویر محدودی از فعالیت‌های حرفه‌ای علم اطلاعات دارند و عمدتاً کتابخانه‌ها و مراکز اسناد را به عنوان مقصد شغلی می‌شناسند. مواجهه با تجربه افرادی که در شرکت‌های فناوری، مؤسسات پژوهشی، کسب‌وکارهای دیجیتال، حوزه تولید محتوا یا خدمات اطلاعاتی فعالیت می‌کنند، افق‌های جدیدی برای آنان ایجاد می‌کند.

یکی از محورهای مهم این تغییر نگرش، توجه به حوزه‌های میان‌رشته‌ای و فعالیت‌های خارج از چارچوب‌های سنتی رشته است. متخصصان علم اطلاعات در حوزه‌هایی مانند مدیریت دانش سازمانی، تحلیل اطلاعات، طراحی و مدیریت سامانه‌های اطلاعاتی، تولید و ارزیابی محتوا، مدیریت منابع دیجیتال، آرشیوهای دیجیتال، خدمات اطلاعاتی هوشمند و حتی کسب‌وکارهای مبتنی بر داده می‌توانند نقش‌آفرین باشند. گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی تلاش کرده است این فرصت‌ها را به دانشجویان معرفی کند و آنان را برای حضور در این عرصه‌ها آماده سازد. در واقع، هدف این است که دانشجوی رشته علم اطلاعات خود را صرفاً برای یک عنوان شغلی مشخص آماده نکند، بلکه مجموعه‌ای از مهارت‌ها را کسب کند که امکان فعالیت در طیف متنوعی از مشاغل دانش‌بنیان را برای او فراهم سازد.

توجه به زیست‌بوم نوآوری و کارآفرینی دانشگاه نیز بخش دیگری از این برنامه است. حضور شرکت‌های مرتبط با حوزه علم اطلاعات در مرکز رشد و فناوری دانشگاه، فرصتی برای تبدیل ایده‌های دانشجویان و پژوهشگران به محصولات و خدمات واقعی ایجاد کرده است. در این مسیر تلاش می‌شود دانشجویان علاوه بر یادگیری دانش تخصصی، مهارت‌های مکمل مانند شناخت بازار، کار تیمی، ارائه ایده، مدل کسب‌وکار و تجاری‌سازی دانش را نیز بیاموزند. تجربه نشان داده است که بسیاری از ایده‌های نوآورانه در حوزه اطلاعات، زمانی موفق می‌شوند که در کنار دانش تخصصی، شناخت مناسبی از نیاز بازار داشته باشند. به همین دلیل، حمایت از شکل‌گیری تیم‌های دانشجویی و استارت‌آپ‌های تخصصی، یکی از مسیرهای مهم توسعه کارآفرینی در گروه محسوب می‌شود. در این راستا در حال حاضر دو شرکت استارت‌آپی مرتبط با رشته در مرکز رشد علم و فناوری دانشگاه مستقر هستند.

برگزاری رویدادهای تخصصی با حضور فعالان حرفه‌ای نیز بخش دیگری از این حرکت است. نمونه‌ای از این اقدامات، برگزاری نشست‌ها و گردهمایی‌هایی با مشارکت جامعه حرفه‌ای کتابداری و اطلاعاتی کشور است که در آنها موضوعات روز مانند کاربرد هوش مصنوعی در خدمات اطلاعاتی مورد بحث و تبادل تجربه قرار می‌گیرد. این رویدادها علاوه بر انتقال تجربه، فرصتی برای ایجاد شبکه ارتباطی میان دانشجویان، دانشگاه و صنعت فراهم می‌کنند. یکی از نمونه‌های بارز این حوزه برگزاری گردهم‌آیی کتابداران دانشگاهی با هدف انتقال تجربیات آنها در استفاده از ابزراهای هوش مصنوعی در خدمات بود که در شهریور ماه سال گذشته با همکاری پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و انجمن علمی کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران برگزار شد.

در نهایت، باید تأکید کرد که کارآفرینی در رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی صرفاً به معنای ایجاد شرکت یا راه‌اندازی کسب‌وکار نیست؛ بلکه پیش از هر چیز به معنای ایجاد نگرش جدید نسبت به ارزش‌آفرینی دانش و اطلاعات است. جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به متخصصانی نیاز دارد که بتوانند میان داده، اطلاعات، دانش و تصمیم‌گیری ارتباط برقرار کنند. گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه علامه طباطبائی با حرکت در مسیر آموزش مهارت‌های نوین، توسعه ارتباط با صنعت، حمایت از ایده‌های دانشجویی، بازنگری برنامه‌های آموزشی و معرفی فرصت‌های جدید حرفه‌ای، تلاش دارد تصویری تازه از آینده این رشته ارائه کند؛ تصویری که در آن دانش‌آموخته علم اطلاعات نه فقط جویای کار، بلکه خالق فرصت‌های جدید شغلی و اقتصادی در اقتصاد دانش‌بنیان باشد. آینده رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی، آینده‌ای است که در آن متخصصان اطلاعات در قلب تحولات دیجیتال و هوشمندی سیستم‌ها حضور خواهند داشت؛ زیرا هر جا داده و دانش وجود دارد، نیاز به متخصصانی وجود دارد که بتوانند آن را سازماندهی، معنا و به ارزش تبدیل کنند.