عضویت در مجامع بین‌المللی و امکان حضور

(لیزنا؛گاهی دور/گاهی نزدیک 422)؛ سعیده اکبری داریان، استادیار، گروه پژوهشی تحقیقات آرشیوی و تدوین استانداردها، پژوهشکدۀ اسناد، سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران: حدود یک سال است که به پیشنهاد ایفلا مسئولیت ریاست گروه بازنگری ISBD را بر عهده دارم؛ مسئولیتی که درست در مرحله آغاز فاز دوم ISBD for LRM به من واگذار شد. این مرحله، دست‌کم برای من، صرفاً یک عنوان حرفه‌ای یا عضویت افتخاری نیست. پیشبرد کار گروه، مطالعه مستمر اسناد و متون تخصصی، بررسی فعالیت‌ها و پیشنهادهای اعضا و هماهنگی مسیر کار، در مقاطعی دست‌کم پانزده ساعت در هفته از وقت مرا به خود اختصاص می‌دهد؛ کاری فشرده و گاه نفس‌گیر که در کنار مسئولیت‌های سازمانی ادامه دارد.

برای من، ارزش این مسئولیت بیش از آنکه به یک موفقیت فردی گره خورده باشد، در این است که حضور یک متخصص ایرانی در چنین جایگاهی می‌تواند نشانه‌ای از ظرفیت علمی، دانشی و مدیریتی جامعه حرفه‌ای ایران باشد. از همین رو، زمانی را که برای این مسئولیت صرف می‌کنم صرفاً سرمایه‌گذاری بر یک جایگاه شخصی نمی‌دانم، بلکه تلاشی برای حفظ و تقویت حضور حرفه‌ای ایران در این عرصه می‌بینم.

از همین منظر، وقتی ایفلا اعلام کرد که در سال ۲۰۲۷، هم‌زمان با یکصدمین سال تأسیس این فدراسیون، کنگره جهانی کتابداری و اطلاع‌رسانی لندن (WLIC 2027/IFLA100) و نشست‌های اقماری (Satellite Meetings) در اولویت رویدادهای حضوری قرار گیرند و در مقابل، نشست‌های میان‌دوره‌ای و سایر رویدادها تا حد امکان به‌صورت آنلاین برگزار شوند، پرسشی برای من جدی‌تر شد: متخصصی از کشوری مانند ایران، حتی زمانی که مسئولیتی حرفه‌ای در یکی از ساختارهای تخصصی ایفلا بر عهده دارد، تا چه اندازه از امکان واقعی حضور و مشارکت در این فدراسیون برخوردار است؟

در همین زمینه، دیدگاه‌ها و نگرانی‌های خود را درباره موانع حضور مستمر متخصصان ایرانی و متخصصان کشورهای دارای محدودیت‌های اقتصادی و روادیدی در ساختارهای ایفلا، با اعضای گروه Officers این فدراسیون در میان گذاشتم.

من که در فرایند بازنگری مدل داوطلبان ایفلا (Volunteer Model Review) نیز مشارکت کرده و دیدگاه‌های خود را درباره طرح جدید ارائه داده‌ام، در واکنش به این فراخوان با اشاره به سابقه فعالیتم در ایفلا از سال ۲۰۱۰ تأکید کردم که برای متخصصان کشورهایی مانند ایران، حضور در کنگره جهانی تنها به علاقه، تعهد حرفه‌ای یا مسئولیت آنان در ساختارهای ایفلا وابسته نیست. دشواری دریافت روادید، هزینه بالای ثبت‌نام و سفر، و محدودیت حمایت مالی سازمان‌ها از جمله موانعی است که می‌تواند حتی متخصصان باسابقه و فعال در ساختارهای ایفلا را از حضور در این رویداد بازدارد.

در این زمینه به تجربه امسال خود نیز اشاره کردم. هنگام پذیرش مسئولیت ریاست گروه بازنگری ISBD، مسئولان وقت سازمان وعده حمایت از من برای انجام مسئولیت‌های مرتبط با این کرسی بین‌المللی را داده بودند. با این حال، امسال با وجود این وعده و همچنین ارسال نامه ایفلا به سازمان درباره ضرورت حضور من در کنگره، مشکلات مالی و برخی مسائل سلیقه‌ای داخلی سازمان در نهایت مانع از اعزام من شد.

همچنین به یکی از چالش‌های مرتبط با نحوه حضور ایران در کنگره‌های بین‌المللی اشاره کردم. تغییرات سریع مدیریتی در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در سال‌های گذشته سبب شده است که در برخی دوره‌ها، مدیران ارشد سازمان، از جمله رؤسای سازمان یا معاونان، به اعتبار سمت حقوقی خود، با تأمین کامل هزینه‌ها و حمایت سازمانی در کنگره جهانی ایفلا شرکت کنند؛ در حالی که دوره فعالیت برخی از آنان در کتابخانه تنها دو یا سه سال بوده و پس از تغییر مسئولیت نیز ارتباط مستمر حرفه‌ای آنان با فعالیت‌های تخصصی ایفلا ادامه نیافته است.

از نظر من، حضور حقوقی و مدیریتی در رویدادی در ابعاد کنگره جهانی ایفلا، اگر با برنامه مشخص برای مشارکت حرفه‌ای، انتقال دانش و تجربه به سازمان و استمرار ارتباط با شبکه‌های تخصصی بین‌المللی همراه نباشد، الزاماً به دستاوردی پایدار برای کتابخانه منجر نمی‌شود. این در حالی است که متخصصانی که طی سال‌ها در حوزه‌های تخصصی فعالیت کرده، در کمیته‌ها و گروه‌های ایفلا مسئولیت پذیرفته و شبکه‌های حرفه‌ای بین‌المللی ایجاد کرده‌اند، ممکن است به دلیل محدودیت در دریافت حمایت مالی، هزینه‌های ثبت‌نام و سفر یا نبود حمایت سازمانی، امکان حضور در کنگره را پیدا نکنند.

به هزینه ثبت‌نام WLIC نیز اشاره کردم. با توجه به شرایط جنگ و تحریم، هزینه ثبت‌نام کنگره برای یک متخصص ایرانی می‌تواند معادل چندین ماه حقوق باشد؛ در حالی که داشتن مقاله پذیرفته‌شده، ریاست یک گروه تخصصی یا عضویت فعال در کمیته‌های ایفلا لزوماً این مانع مالی را کاهش نمی‌دهد.

همچنین با اشاره به تجربه‌های پیشین خود و برخی همکاران ایرانی در زمینه رد درخواست روادید برای حضور در رویدادهای ایفلا یادآور شدم که اگرچه تصمیم نهایی درباره صدور روادید در اختیار دولت‌ها و مراجع کنسولی و خارج از کنترل ایفلاست، همچنان می‌توان درباره تقویت حمایت و پیگیری‌های حرفه‌ای ایفلا برای داوطلبان فعال و باسابقه‌ای که مکرراً با چنین موانعی روبه‌رو می‌شوند، گفت‌وگو کرد.

موضوع دیگری که مطرح کردم، ضرورت ایجاد توازن میان حمایت از شرکت‌کنندگان جدید و حفظ مشارکت متخصصان باسابقه بود. بسیاری از کمک‌هزینه‌های ایفلا با هدف فراهم کردن فرصت نخستین حضور متخصصان طراحی شده‌اند که برای ورود نیروهای جدید به شبکه جهانی ایفلا اهمیت دارد؛ اما در کنار آن، لازم است سازوکارهایی نیز برای تداوم مشارکت متخصصانی که سال‌ها در ساختارهای حرفه‌ای ایفلا فعالیت کرده‌اند، به‌ویژه از کشورهایی با محدودیت‌های شدید اقتصادی و روادیدی، در نظر گرفته شود.

این دیدگاه‌ها با واکنش مسئولان ایفلا روبه‌رو شد. Jan Richards، عضو هیئت مدیره ایفلا، اعلام کرد نکات مطرح‌شده در چارچوب بازنگری عضویت (Membership Review)، که هم‌زمان با بازنگری مدل داوطلبان در جریان است، مورد بحث قرار خواهد گرفت و در هفته‌های آینده راه‌های مشارکت افراد و مؤسسات در این فرایند اعلام خواهد شد. Athena Salaba، رئیس شورای حرفه‌ای ایفلا نیز ضمن استقبال از این بازخورد اعلام کرد که نکات مطرح‌شده مورد توجه ایفلا بوده و تعدادی از آن‌ها برای گفت‌وگوهای جاری این فدراسیون در چارچوب برنامه آینده‌های پایدار (Sustainable Futures) اهمیت خواهد داشت.

مطرح شدن این مسائل در گروه Officers ایفلا و بازتاب آن در سطح هیئت مدیره و شورای حرفه‌ای این فدراسیون، هم‌زمان با بازنگری مدل عضویت و مدل داوطلبان، می‌تواند فرصتی برای توجه بیشتر به موانع مشارکت متخصصان کشورهای در حال توسعه باشد. امید است این گفت‌وگوها به راهکارهایی عملی برای کاهش تأثیر موانع اقتصادی و روادیدی و حفظ حضور مستمر متخصصان فعال و باسابقه از مناطق مختلف جهان در ساختارهای حرفه‌ای ایفلا منجر شود.