EndNote Fusion؛ تحول تازه در مدیریت منابع علمی و پشتیبانی از فرایند پژوهش

دکتر جعفر مهراد، استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز و بنیانگذار موسسه ISC:

مقدمه: اهمیت EndNote برای پژوهشگران ایرانی: مدیریت منابع علمی یکی از مراحل اساسی پژوهش است. پژوهشگران برای نگارش مقاله‌ های علمی، تدوین پایان‌ نامه‌ ها و رساله ها، تهیه مرورهای نظام‌ مند نوشته ها، نگارش کتاب و تدوین طرحهای پژوهشی، ناگزیرند منابع مرتبط را شناسایی، گردآوری، سازماندهی و ارزیابی کنند و در نهایت، استنادهای درون‌ متنی و فهرست منابع را با دقت و بر اساس شیوه‌ نامه‌ های معتبر تنظیم کنند. افزایش روزافزون حجم انتشارات علمی و تنوع منابع اطلاعاتی، انجام دستی این فعالیتها را دشوار، زمانبر و مستعد خطا کرده است.

در چنین شرایطی، نرم‌ افزارهای مدیریت منابع علمی، از جمله EndNote، نقشی مهم در ارتقای کیفیت و کارایی فعالیتهای پژوهشی ایفا می‌ کنند. این نرم‌افزار به پژوهشگران امکان می‌ دهد اطلاعات کتابشناختی مقاله‌ ها، کتاب‌ ها، پایان‌ نامه‌ ها و دیگر منابع را گردآوری و سازماندهی کنند، فایلهای تمام‌ متن را به منابع مرتبط پیوند دهند و هنگام نگارش مقاله یا کتاب، استنادها و فهرست منابع را به‌ صورت خودکار و مطابق شیوه‌ نامه‌ های مختلف تنظیم کنند. استفاده صحیح از چنین ابزارهایی می‌ تواند خطاهای کتابشناختی را کاهش دهد، هماهنگی میان استنادهای درون‌ متنی و فهرست منابع را بهبود بخشد و زمان بیشتری برای فعالیتهای اصلی پژوهش، یعنی تحلیل شواهد، تفسیر یافته‌ها و تولید دانش، در اختیار پژوهشگر قرار دهد.

این قابلیتها برای پژوهشگران ایرانی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌ خصوص برای اعضای هیئت علمی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی، نویسندگان مقاله‌ های انگلیسی‌ زبان و پژوهشگرانی که آثار خود را برای نشریات نمایه‌ شده در پایگاه‌ هایی مانند Scopus و Web of Science ارسال می‌ کنند. مدیریت دقیق منابع و رعایت شیوه‌ نامه‌ های استناد، بخشی از الزامات نگارش علمی و ارتباط مؤثر با جامعه بین‌المللی پژوهش است. همچنین، پژوهشگرانی که به‌ طور همزمان با منابع فارسی و انگلیسی کار می‌ کنند، می‌ توانند از ابزارهای مدیریت منابع برای ساماندهی مجموعه‌ های بزرگ اطلاعاتی و تسهیل استفاده مجدد از آنها در پروژه‌ های مختلف بهره بگیرند؛ هرچند پشتیبانی از زبان فارسی، راست‌ به چپ‌ نویسی و قالبهای استنادی فارسی باید در عمل و متناسب با نیازهای هر کاربر بررسی شود.

اکنون شرکت Clarivate با معرفی EndNote Fusion گام تازه‌ ای در توسعه خدمات مدیریت منابع علمی برداشته است. این محصول با ترکیب قابلیتهای شناخته‌ شده مدیریت منابع با ابزارهای ابری برای سازماندهی اطلاعات، همکاری پژوهشی و پشتیبانی از برخی مراحل فرایند تحقیق، می‌ کوشد تجربه‌ ای یکپارچه‌ تر برای پژوهشگران و مؤسسات علمی فراهم کند. قابلیتهای جدید مبتنی بر هوش مصنوعی نیز نشان می‌ دهد که مدیریت منابع علمی به‌ تدریج از ذخیره و تنظیم استنادها فراتر می‌ رود و به سمت پشتیبانی از خواندن، درک و استفاده از متون پژوهشی حرکت می‌ کند.

در ادامه، متن معرفی رسمی این محصول را که مستقیما از کلاریویت آنالیتکس دریافت کرده ام با هم مرور می کنیم.

شرکت Clarivate نسخه جدیدی از خدمات مدیریت منابع علمی خود با نام EndNote Fusion را عرضه کرده است. این محصول قابلیتهای شناخته‌ شده مدیریت منابع در EndNote و RefWorks را در محیطی ابری گرد هم آورده ودر واقع با هدف کمک به سازماندهی منابع، تسهیل همکاری میان پژوهشگران و مدیریت آسان‌ تر پروژه‌های تحقیقاتی طراحی شده است.

تکیه بر بنیانی استوار برای پژوهش

پژوهش بر بنیانی مستحکم استوار است. هر مرور ادبیات، دستنوشته علمی، پیشنهادیه پژوهشی و مقاله منتشرشده به توانایی پژوهشگران در یافتن شواهد مرتبط، سازماندهی آنها و استناد دقیق و مطمئن به منابعی وابسته است که پشتوانه کار علمی آنان را تشکیل می‌ دهند.

پژوهشگران و مؤسسات علمی طی چندین دهه برای ایجاد چنین بنیانی به راهکارهای مدیریت منابع شرکت Clarivate اعتماد کرده‌ اند. اکنون این شرکت گام دیگری در مسیر توسعه این خدمات برداشته است.

سیستم EndNote Fusion با گردآوری قابلیتهای معتبر مدیریت منابع که کاربران EndNote و RefWorks به آن‌ها اتکا دارند، تجربه‌ ای مدرن و مبتنی بر فناوری ابری ارائه می‌ کند. هدف آن کمک به پژوهشگران برای سازماندهی اطلاعات، همکاری مؤثرتر با همکاران و تولید آثار علمی باکیفیت‌  تر و کارآمد تر است.

عرضه این محصول نقطه عطفی در چشم‌ انداز بلند مدت شرکت برای تحول مدیریت منابع علمی بشمار می‌ رود. مؤسساتی که پیش‌ تر از RefWorks استفاده می‌ کردند، با موفقیت به EndNote Fusion منتقل شده اند؛ به‌ گونه‌ ای که کتابخانه‌ های منابع، تنظیمات سازمانی و گردش‌ کارهای موجود آنها حفظ شده است. بنابراین، پژوهشگران و مدیران می‌ توانند فعالیتهای خود را با اطمینان ادامه دهند و در عین حال از بستری بهره‌ مند شوند که برای نوآوریهای آینده طراحی شده است.

برای کاربران فعلی EndNote، در حال حاضر هیچ اقدامی لازم نیست. نسخه‌های EndNote Desktop و EndNote Online همچنان در دسترس هستند، پشتیبانی می‌ شوند و تغییری در آنها ایجاد نشده است. پژوهشگران می‌ توانند گردش‌ کارهای کنونی خود را ادامه دهند؛ در حالی که شرکت به سرمایه‌ گذاری در محیط‌ های دسکتاپ و ابری ادامه می‌دهد.

هرگونه تغییر یا انتقال در آینده، از پیش و با اطلاع‌ رسانی کافی و ارائه راهنمایی  های لازم اعلام خواهد شد تا کاربران فرصت مناسبی برای سازگاری با تغییرات داشته باشند.

تجربه‌ ای یکپارچه و ابری برای گردش‌ کارهای پژوهشی

مدیریت منابع علمی بسیار فراتر از صرفه‌ جویی در زمان است. این فرایند به پژوهشگران کمک می‌ کند منظم‌ تر کار کنند، با اطمینان بیشتری به منابع استناد نموده و کیفیت و سازگاری مورد انتظار از فعالیتهای علمی را حفظ کنند.

محصول EndNote Fusion برای پشتیبانی از پروژه‌ های پژوهشی، از مرحله نخست جستجوی منابع تا آماده‌ سازی دستنوشته و انتشار اثر علمی، طراحی شده است. پژوهشگران می‌ توانند منابع را گردآوری و سازماندهی کنند، به متن کامل اسناد دسترسی داشته باشند، با همکاران همکاری کنند و هنگام نگارش، استنادهای دقیق درج کنند.

اطلاعات منابع نیز با فراداده‌ های معتبر تکمیل می‌ شود و شیوه‌ نامه‌ های استناد آن به کمک متخصصان نگهداری و به‌ روزرسانی می‌ شوند. این قابلیتها به پژوهشگران اجازه می‌ دهد زمان کمتری صرف مدیریت اطلاعات کنند و توجه بیشتری به پیشبرد فعالیتهای علمی خود اختصاص دهند.

محصول EndNote Fusion همچنین برای پشتیبانی از کتابداران و متخصصان اطلاعات طراحی شده است؛ افرادی که مسئول ارائه خدمات مدیریت منابع به تعداد زیادی از کاربران هستند. این محصول قابلیتهایی مانند ورود یکپارچه کاربران (SSO)، یکپارچه‌ سازی با سامانه‌ های حل پیوند، شیوه‌ نامه‌ های استناد سازمانی و سفارشی، تحلیل آمار استفاده، مدیریت کاربران، کنترل قابلیتهای سامانه و ارائه آموزش و پشتیبانی اختصاصی را در اختیار مؤسسات قرار می‌ دهد.

به کمک این امکانات، مؤسسات علمی می‌توانند خدماتی قابل اعتماد ارائه کنند که استقرار سامانه، پشتیبانی از آن و پذیرش و استفاده گسترده از آن را در میان جامعه پژوهشی تسهیل می‌ کند.

قابلیت‌های جدید برای مدیریت و درک بهتر پژوهش

با عرضه EndNote Fusion، قابلیتهای تازه‌ ای به محیط ابری آن افزوده شده است که برخی از مشکلات متداول پژوهشگران را در مراحل مختلف تحقیق برطرف می‌ کند:

۱. یافتن همزمان متن کامل منابع (Find Full Text in Bulk)

این قابلیت به کاربران اجازه می‌ دهد حداکثر ۲۵۰ منبع را انتخاب کنند تا سامانه به‌ صورت خودکار برای یافتن فایلهای PDF متن کامل آنها در منابع معتبر، از جمله PubMed Central، Unpaywall، Crossref و DOI.org، جستجو کند.

این امکان می‌تواند زمان مورد نیاز برای یافتن دستی مقاله‌ ها و مدیریت فایلهای PDF را به میزان قابل‌ توجهی کاهش دهد. البته دسترسی به متن کامل به موجود بودن فایل و مجاز بودن دسترسی به آن بستگی دارد.

۲. دستیار پژوهشی EndNote Fusion (Research Assistant)

دستیار پژوهشی EndNote Fusion با بهره‌ گیری از هوش مصنوعی، امکانات تازه‌ ای برای مطالعه و بررسی فایلهای PDF فراهم می‌ آورد. پژوهشگران می‌ توانند خلاصه‌ ای از اسناد تهیه کنند، پرسشهای خود را درباره محتوای یک مقاله به زبان طبیعی مطرح کنند و محتوای فایل PDF را مستقیماً در محیط برنامه ترجمه نمایند.

این قابلیت از رویکرد «تولید تقویت‌ شده با بازیابی اطلاعات» (Retrieval-Augmented Generation یا RAG) استفاده می‌ کند. بر اساس توضیحات شرکت، پاسخهای این دستیار به محتوای همان سندی محدود می‌ شود که در حال بررسی است.

این ویژگی می‌ تواند مطالعه اولیه مقاله‌ها و شناسایی سریع نکات اصلی آنها را تسهیل کند؛ با این حال، خلاصه‌ ها و پاسخهای تولید شده با هوش مصنوعی همچنان باید با متن اصلی تطبیق داده شوند و نباید جایگزین ارزیابی انتقادی پژوهشگر شوند.

۳. یافتن مجله مناسب برای انتشار مقاله (Find a Journal)

این قابلیت به نویسندگان کمک می‌ کند مجلات مناسب برای ارسال دستنوشته خود را شناسایی کنند. سامانه با دریافت عنوان و چکیده مقاله، مجلاتی را پیشنهاد می‌ دهد که از نظر موضوع و دامنه فعالیت با دستنوشته تناسب دارند.

این ابزار با استفاده از داده‌ های مجموعه اصلی Web of Science (Web of Science Core Collection) کار می‌ کند و به پژوهشگران امکان می‌ دهد در همان محیط کاری خود، مجلات بالقوه برای انتشار مقاله را بررسی کنند.

پیشنهادهای سامانه می‌ توانند نقطه شروع مناسبی برای انتخاب مجله باشند؛ اما تصمیم نهایی باید با توجه به دامنه موضوعی مجله، کیفیت و اعتبار علمی آن، نوع مقاله‌ های پذیرفته‌ شده، هزینه‌ های انتشار، سیاستهای دسترسی آزاد و تناسب مقاله با مخاطبان مجله اتخاذ شود.

۴. افزونه جدید مرورگر

افزونه مرورگر EndNote Fusion ذخیره منابع، فایل‌های PDF و محتوای صفحات وب را مستقیماً در کتابخانه منابع کاربر آسان‌ تر می‌ کند.

در مواردی که متن کامل منبع در دسترس باشد، افزونه می‌ تواند فایل PDF مربوط را به‌ صورت خودکار به منبع پیوست کند. همچنین، محتوای صفحه وب را برای مراجعه بعدی حفظ می‌ کند تا پژوهشگر بتواند در مراحل بعدی تحقیق به اطلاعات ذخیره‌ شده دسترسی داشته باشد.

این قابلیت به‌ ویژه برای پژوهشگرانی سودمند است که هنگام جستجو در پایگاه‌ های اطلاعاتی، وب‌ سایت‌های علمی و منابع اینترنتی با تعداد زیادی از اسناد مرتبط مواجه می‌ شوند.

پشتیبانی از نسل آینده گردش‌ کارهای پژوهشی

فعالیتهای پژوهشی به‌ تدریج مشارکتی‌ تر، متکی بر داده‌ های بیشتر و پیچیده‌ تر می‌ شوند. پژوهشگران به ابزارهایی برای مدیریت منابع نیاز دارند که افزون بر سازماندهی استنادها، از فرایند گسترده‌ تر درک ادبیات علمی، پرورش ایده‌ ها، همکاری با همکاران و آماده‌ سازی آثار برای انتشار نیز پشتیبانی کنند.

سیستم EndNote Fusion گامی مهم در جهت تحقق چنین آینده‌ای است.

همانگونه که در چشم‌انداز شرکت برای آینده مدیریت منابع علمی تشریح شده است، سرمایه‌ گذاری بر تجربه‌ هایی که حرکت پژوهشگران در چرخه پژوهش را آسان‌ تر و مطمئن‌ تر می‌ کند، ادامه خواهد یافت. این چشم‌انداز شامل گردآوری روش‌های مختلف کار در یک راهکار واحد، از جمله گردش‌ کارهای دسکتاپ، نیز می‌ شود.

شرکت Clarivate از معرفی EndNote Fusion به پژوهشگران و مؤسسات علمی در سراسر جهان خرسند است. عرضه این محصول بخشی از تعهد مستمر شرکت به کمک به پژوهشگران برای مواجهه با پیچیدگی‌های روزافزون پژوهش از طریق ابزارهای قابل اعتماد بشمار می‌ رود.

با تکامل EndNote Fusion، شرکت به توسعه قابلیتهای جدید بر پایه بنیانی که پژوهشگران به آن اعتماد دارند ادامه خواهد داد؛ قابلیتهایی که به سازماندهی اطلاعات، درک بهتر شواهد و پیشبرد فعالیتهای پژوهشی با اطمینان بیشتر کمک میکنند.

 جمع‌بندی

معرفی EndNote Fusion نشان دهنده گسترش نقش ابزارهای مدیریت منابع علمی از سازماندهی استنادها به پشتیبانی از بخش‌های بیشتری از چرخه پژوهش است. ترکیب امکانات مدیریت منابع، دسترسی به متن کامل، همکاری ابری، دستیار مبتنی بر هوش مصنوعی و پیشنهاد مجله می‌تواند بخشی از فعالیت‌های پژوهشگران را تسهیل کند.

با این حال، بهره‌گیری مؤثر از چنین سامانه‌ ای مستلزم توجه به دقت اطلاعات کتابشناختی، کیفیت پاسخهای هوش مصنوعی، حقوق دسترسی به متن کامل و تناسب مجله پیشنهادی با موضوع و استانداردهای پژوهش است. برای پژوهشگران ایرانی نیز بررسی امکانات دسترسی، شرایط اشتراک، سازگاری با منابع فارسی و الزامات مؤسسات دانشگاهی پیش از انتخاب یا استقرار این ابزار اهمیت دارد.

منبع

اعلام رسمی شرکت Clarivate درباره عرضه EndNote Fusion⁠، منتشرشده در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶.

یادداشت برای استفاده پژوهشگران ایرانی: معرفی قابلیتهای محصول به معنای تضمین دسترسی رایگان یا بدون محدودیت به آنها نیست. پیش از استفاده، باید شرایط دسترسی فردی یا سازمانی، امکانات حساب کاربری و پشتیبانی عملی از منابع فارسی بررسی شود.