مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی: رختی نو بر قامت حرفه‌ای با قدمتی تاریخی

لیزنا؛ محمدهیوا عبدخدا، استاد گروه مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی تبریز: تغییر نام یک رشته دانشگاهی، در نگاه نخست ممکن است صرفاً جابه‌جایی چند واژه به نظر برسد؛ اما در واقع، نام هر رشته بخشی از هویت علمی، حرفه‌ای و اجتماعی آن است. نام رشته تعیین می‌کند که جامعه، دانشجویان، دانشگاه، نظام سلامت و حتی سایر حرفه‌ها، چه تصویری از دانش و توانمندی‌های دانش‌آموختگان آن داشته باشند.

از این منظر، تغییر عنوان «کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی» به «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» را نمی‌توان صرفاً یک تغییر واژگانی دانست. این تغییر را می‌توان تلاشی برای هماهنگ کردن نام رشته با تحولات چند دهه اخیر در حوزه اطلاعات، دانش، پژوهش، فناوری و نظام سلامت تلقی کرد؛ تحولی که به‌تدریج مرزهای سنتی کتابداری پزشکی را پشت سر گذاشته و نقش متخصصان این حوزه را گسترش داده است.

به باور من، این تغییر نام در مجموع اقدامی مثبت، ضروری و مورد انتظار بود؛ هرچند مانند هر تغییر مهم دیگری، پرسش‌ها و ملاحظاتی نیز درباره آن وجود دارد که باید با دقت و آینده‌نگری مورد توجه قرار گیرد.

حرفه‌ای با ریشه‌هایی به قدمت تمدن مکتوب

برای درک اهمیت این تغییر، شاید بد نباشد کمی به گذشته بازگردیم. ریشه‌های کتابداری و سازمان‌دهی دانش را نمی‌توان به پیدایش کتاب به معنای امروزی آن محدود کرد. این ریشه‌ها به نخستین تمدن‌هایی بازمی‌گردد که انسان توانست دانش و تجربه خود را ثبت، نگهداری، سازمان‌دهی و دوباره بازیابی کند.

در تمدن‌های باستانی بین‌النهرین، مجموعه‌هایی از لوح‌های گلی در مراکز مذهبی، آموزشی و حکومتی نگهداری می‌شدند و شواهدی از سازمان‌دهی و دسته‌بندی آنها وجود دارد. کتابخانه آشوربانیپال در نینوا نیز یکی از مهم‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده از مجموعه‌های سازمان‌یافته دانش در جهان باستان است.

در ادامه این مسیر تاریخی، کتابخانه اسکندریه جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد. زنودوتوس به‌عنوان نخستین کتابدار شناخته‌شده این کتابخانه و پس از او دانشمندانی مانند آپولونیوس رودسی، اراتوستن و آریستوفان بیزانسی در جایگاه کتابدار فعالیت کردند. کالیماخوس نیز با تدوین Pinakes، اگرچه خود کتابدار ارشد اسکندریه نبود، سهم مهمی در سازمان‌دهی و فهرست‌نگاری آثار مکتوب داشت.

این تاریخ طولانی یک نکته مهم را به ما یادآوری می‌کند: کتابدار هیچ‌گاه صرفاً نگهبان کتاب نبوده است؛ بلکه سازمان‌دهنده، واسطه و تسهیل‌کننده دسترسی به دانش بوده است. آنچه در طول تاریخ تغییر کرده، شکل منابع، ابزارها و محیط‌های تولید و استفاده از دانش بوده است؛ اما مأموریت بنیادی این حرفه، یعنی تسهیل دسترسی به دانش معتبر، همچنان تداوم داشته است.

چرا نام رشته باید تغییر می‌کرد؟

عنوان «کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی» در دوره‌ای که شکل گرفت، عنوانی منطقی و متناسب با ساختار دانش و خدمات اطلاعاتی آن زمان بود. اما محیط اطلاعاتی امروز با چند دهه قبل تفاوت بنیادین دارد.

گسترش فناوری اطلاعات، منابع الکترونیکی، پزشکی مبتنی بر شواهد، نشر علمی، علم‌سنجی، مدیریت داده‌های پژوهشی، سلامت دیجیتال، هوش مصنوعی، سامانه‌های اطلاعاتی و تحول دیجیتال در نظام سلامت، موجب شده است که فعالیت متخصصان این حوزه بسیار فراتر از مدیریت کتاب و ارائه خدمات سنتی کتابخانه‌ای باشد.

امروز متخصص این حوزه ممکن است در جست‌وجوی شواهد برای یک تیم بالینی، طراحی راهبرد جست‌وجوی مرور نظام‌مند، مدیریت داده‌های پژوهشی، تحلیل تولیدات علمی، آموزش سواد اطلاعاتی، حمایت از ارتباطات علمی، مدیریت منابع دیجیتال، یا حتی همکاری در پروژه‌های هوش مصنوعی و داده‌های سلامت مشارکت داشته باشد.

ادبیات حرفه‌ای نیز این تحول را تأیید می‌کند. مرور نظام‌مند Cooper و Crum نشان داد که در فاصله ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۲ نقش‌هایی مانند Embedded Librarian، Clinical Informationist، Bioinformationist، Public Health Informationist، Systematic Review Librarian، Emerging Technologies Librarian، Data Management Librarian، Digital Librarian، Metadata Librarian، Scholarly Communication Librarian و Translational Research Librarian در محیط‌های علوم سلامت ظهور یا گسترش یافته‌اند. نویسندگان تأکید می‌کنند که هدف بنیادین کتابداری علوم سلامت تغییر نکرده، اما فعالیت‌های روزمره بسیاری از متخصصان این حوزه به‌طور چشمگیری دگرگون شده است.

بنابراین، هنگامی که متخصص این حوزه دیگر صرفاً در فضای کتابخانه فعالیت نمی‌کند و در پژوهش، بالین، آموزش، داده، ارتباطات علمی و فناوری نیز نقش دارد، این پرسش منطقی مطرح می‌شود که آیا عنوان سنتی «کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی» همچنان می‌تواند تمام این گستره حرفه‌ای را به‌خوبی نمایندگی کند؟

تغییر نام؛ تغییری در هویت یا توسعه هویت؟

البته نباید تصور کرد که تغییر نام به معنای کنار گذاشتن کتابداری است. برعکس، می‌توان آن را مرحله‌ای از تحول طبیعی حرفه دانست.

کتابدار امروز همان کتابدار چند دهه پیش نیست؛ اما این به معنای از بین رفتن حرفه کتابداری نیست. ابزارها تغییر کرده‌اند، منابع تغییر کرده‌اند و محیط فعالیت تغییر کرده است؛ اما مهارت‌های بنیادین سازمان‌دهی، ارزیابی، بازیابی، مدیریت و تسهیل استفاده از اطلاعات همچنان در قلب این حرفه قرار دارند.

بنابراین، تغییر نام می‌تواند به جای آنکه گسست از گذشته باشد، ادامه منطقی همان مسیر تاریخی باشد؛ مسیری که از سازمان‌دهی لوح‌های گلی آغاز شد، به کتابخانه‌های بزرگ جهان باستان رسید، با کتابخانه‌های سنتی ادامه یافت و امروز به محیط‌های دیجیتال، داده‌محور و هوشمند رسیده است.

تغییر نام باید همراه با تغییر محتوا باشد

با این حال، نام جدید به‌تنهایی نمی‌تواند آینده رشته را تضمین کند. اگر نام رشته تغییر کند اما برنامه آموزشی، شایستگی‌های حرفه‌ای و فرصت‌های شغلی همچنان بر الگوی گذشته استوار باشند، تغییر نام ممکن است بیش از آنکه یک تحول واقعی باشد، یک تغییر ظاهری تلقی شود.

از این منظر، یکی از نقاط قوت تغییر اخیر آن است که تغییر نام با بازنگری در برنامه و سرفصل‌های آموزشی همراه شده است. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عنوان جدید زمانی معنا پیدا می‌کند که محتوای آموزشی نیز بتواند فراگیر را برای ایفای نقش در محیط‌های جدید آماده کند.

بنابراین، اگر تغییر نام با بازنگری مستمر و واقعی در برنامه آموزشی، تقویت مهارت‌های فناورانه و داده‌ای، آموزش روش‌های پژوهش، علم‌سنجی، مرور نظام‌مند، سواد اطلاعاتی، مدیریت دانش و سایر نیازهای نوظهور همراه شود، می‌توان آن را یک تحول واقعی دانست، نه صرفاً یک تغییر در عنوان.

«مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی»؛ رختی نو بر قامت حرفه

از دیدگاه من، عنوان «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» در مجموع عنوانی مثبت و قابل دفاع است. ورود واژه «مدیریت» به عنوان رشته می‌تواند دامنه فعالیت متخصصان را از ارائه خدمات اطلاعاتی سنتی به سمت مدیریت منابع اطلاعاتی، خدمات، جریان‌های اطلاعاتی، دانش، داده و فرایندهای اطلاع‌رسانی در محیط‌های علوم پزشکی گسترش دهد. همچنین باعث تثبیت و تقویت جایگاه این رشته در ساختار دانشکده های مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی در کشور گردد.

این عنوان همچنین با برخی ساختارهای سازمانی موجود در نظام سلامت به ویژه مدیریت اطلاع رسانی پزشکی معاونت های تحقیقات و فناوری دانشگاه های علوم پزشکی کشور، و علی الخصوص ساختارهای که در آنها مدیریت اطلاع‌رسانی پزشکی به‌عنوان یک واحد سازمانی تعریف شده است، هماهنگی بیشتری دارد. از این منظر، عنوان جدید می‌تواند ارتباط میان آموزش دانشگاهی و ساختار اجرایی نظام سلامت را تقویت کند.

به بیان دیگر، شاید بتوان گفت «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» رختی نو بر قامت حرفه‌ای است کهن و ریشه‌دار؛ حرفه‌ای که در طول زمان شکل و ابزار خود را تغییر داده، اما هسته اصلی آن، یعنی مدیریت و تسهیل دسترسی به اطلاعات و دانش، همچنان پابرجاست.

با این حال، این عنوان بی‌نقص نیست و دست‌کم از دو منظر می‌توان درباره آن تأمل کرد.

نخست، از نظر ساختار و طول عنوان، «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» عنوانی چهارواژه‌ای و نسبتاً طولانی است. اگرچه طولانی بودن به‌خودی‌خود یک ضعف علمی محسوب نمی‌شود، اما نام رشته هرچه کوتاه‌تر، روان‌تر و متمایزتر باشد، در استفاده روزمره، معرفی رشته، نگارش انگلیسی، ارتباطات علمی و حتی معرفی حرفه‌ای دانش‌آموختگان، کاربردپذیری بیشتری خواهد داشت. بنابراین، می‌توان این پرسش را مطرح کرد که آیا می‌شد همین مفهوم را با عنوانی کوتاه‌تر و در عین حال دقیق‌تر بیان کرد؟

البته نویسنده به‌خوبی آگاه است که انتخاب و تغییر نام یک رشته دانشگاهی، همواره صرفاً بر مبنای ملاحظات علمی و حرفه‌ای صورت نمی‌گیرد و ممکن است تحت تأثیر مجموعه‌ای از ملاحظات اداری، ساختاری، سازمانی و سیاست‌های جاری و گذرا نیز قرار داشته باشد. ازاین‌رو، نقد یا بررسی نام جدید نباید به معنای نادیده گرفتن این واقعیت تلقی شود که تصمیم‌گیری درباره عناوین رشته‌های دانشگاهی، در بسیاری از موارد در بستری فراتر از مباحث صرفاً علمی و تخصصی انجام می‌شود. با این حال، حتی در چنین شرایطی، شایسته است پیامدهای علمی، حرفه‌ای و بین‌المللی یک عنوان نیز مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا نامی که برای یک رشته انتخاب می‌شود، ممکن است برای سال‌ها بر هویت علمی، جایگاه حرفه‌ای و مسیر آینده دانش‌آموختگان آن تأثیر بگذارد.

دوم، موضوع معادل انگلیسی و جایگاه بین‌المللی عنوان است که شاید اهمیت آن حتی بیشتر از طول عنوان باشد، که در ادامه بدان خواهم پرداخت.

اما آیا این نام در جهان نیز شناخته‌شده است؟

در کنار نقاط قوت عنوان جدید، یک پرسش مهم و البته قابل تأمل وجود دارد که نباید از آن غافل شد:

آیا «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» با معادل انگلیسی رسمی و استاندارد خود، عنوانی است که در نظام دانشگاهی بین‌المللی به‌راحتی شناخته و شناسایی شود؟ یا از نظر مفهومی بیشتر به عناوینی مانند Health Information Science، Health Information Management یا Health Informatics نزدیک است؟

این پرسش به‌ویژه از منظر آینده تحصیلی دانش‌آموختگان اهمیت پیدا می‌کند.

امروزه در دانشگاه‌های مختلف جهان، عناوین متفاوتی برای حوزه‌های نزدیک به اطلاعات سلامت استفاده می‌شود. برای نمونه، دانشگاه ویکتوریا برنامه مستقلی با عنوان Health Information Science در مقطع کارشناسی دارد و در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز برنامه‌های MSc و PhD in Health Informatics ارائه می‌کند. این دانشگاه Health Information Science را حوزه‌ای مرتبط با گردآوری، ذخیره، ارتباط و استفاده از داده و اطلاعات سلامت برای تصمیم‌گیری معرفی می‌کند.

از سوی دیگر، در برخی دانشگاه‌ها عنوان Health Information Management برای برنامه‌هایی به‌کار می‌رود که بر مدیریت اطلاعات سلامت، فناوری، مدیریت، داده و تحلیل اطلاعات در محیط مراقبت سلامت تمرکز دارند.

در نتیجه، یک پرسش مهم برای آینده این است:

آیا عنوان «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» و معادل انگلیسی آن به اندازه‌ای روشن و استاندارد خواهد بود که یک دانشگاه خارجی بتواند بدون ابهام، جایگاه علمی و محتوای آموزشی مدرک کارشناسی یا کارشناسی ارشد این رشته را تشخیص دهد؟

و پرسش مهم‌تر:

آیا ممکن است تفاوت نام رشته در ایران با عناوین رایج بین‌المللی، در برخی موارد برای ادامه تحصیل فارغ‌التحصیلان در مقاطع بالاتر، به‌ویژه هنگام ارزیابی مدرک و تشخیص هم‌ارزی رشته، ابهام ایجاد کند؟

البته این نگرانی به معنای آن نیست که تغییر نام الزاماً مانعی برای ادامه تحصیل ایجاد خواهد کرد. دانشگاه‌های مقصد معمولاً فقط عنوان مدرک را بررسی نمی‌کنند و محتوای دروس، ریزنمرات، سوابق پژوهشی، پایان‌نامه، مهارت‌ها و ارتباط رشته کارشناسی یا کارشناسی ارشد با برنامه مقصد نیز اهمیت دارند. بااین‌حال، هرچه نام رشته در فضای بین‌المللی شفاف‌تر و قابل شناسایی‌تر باشد، مسیر معرفی و ارزیابی آن برای دانش‌آموخته نیز ساده‌تر خواهد بود.

از سوی دیگر، باید پرسید:

آیا نام «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» در فضای بین‌المللی می‌تواند همچنان ریشه‌های این رشته در Library and Information Science و Medical/Health Librarianship را تداعی کند؟

این پرسش اهمیت دارد؛ زیرا در یک سو، ما می‌خواهیم رشته از تصویر محدود «کتاب و کتابخانه» فاصله بگیرد و در سوی دیگر، نمی‌خواهیم پیوند آن با هویت تاریخی و علمی خود را به‌طور کامل از دست بدهد.

بنابراین، شاید یکی از مهم‌ترین اقدامات پس از تغییر نام، تعیین یک معادل انگلیسی رسمی، دقیق، استاندارد و قابل دفاع در سطح بین‌المللی باشد؛ معادلی که هم تحول جدید رشته را نشان دهد و هم ارتباط آن را با ریشه‌های علمی و حرفه‌ای خود حفظ کند.

اما صاحب این شغل را چه بنامیم؟

همزمان با تغییر نام رشته، یک پرسش اساسی دیگر نیز مطرح می‌شود:

اگر رشته دیگر «کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی» نیست، آیا همچنان باید دانش‌آموخته آن را «کتابدار» بنامیم؟

این پرسش ساده به نظر می‌رسد، اما در واقع یکی از مهم‌ترین پیامدهای حرفه‌ای تغییر نام است.

در گذشته عنوان «کتابدار» تا حد زیادی با ماهیت شغل و محیط فعالیت فرد همخوانی داشت. اما امروز متخصص این حوزه ممکن است کتابدار پژوهش، متخصص اطلاعات بالینی، متخصص مرور نظام‌مند، متخصص ارتباطات علمی، متخصص مدیریت داده یا متخصص اطلاعات سلامت باشد.

بنابراین، تغییر نام رشته باید فرصتی برای بازنگری در عنوان شغلی، شرح وظایف، صلاحیت‌های حرفه‌ای و مسیر ارتقای شغلی نیز باشد.

شاید لازم باشد در آینده عنوان‌هایی مانند «متخصص اطلاعات علوم پزشکی»، «متخصص اطلاع‌رسانی سلامت»، «متخصص مدیریت اطلاعات سلامت» یا عناوین مشابه، متناسب با نقش واقعی افراد مورد بررسی قرار گیرند.

این موضوع نیازمند گفت‌وگویی میان دانشگاه‌ها، وزارت بهداشت، سازمان‌های استخدامی، معاونت‌های تحقیقات و فناوری، کتابخانه‌های بیمارستانی، مراکز تحقیقاتی و جامعه حرفه‌ای است.

تغییر نام؛ پایان کتابداری نیست، بلکه توسعه معنای آن است

من تغییر نام این رشته را به معنای حذف کتابداری نمی‌دانم.کتاب همچنان بخشی از میراث این حرفه است؛ اما دیگر تنها منبع اطلاعاتی نیست. کتابخانه نیز همچنان یک محیط حرفه‌ای مهم است؛ اما دیگر تنها محیط فعالیت متخصص اطلاعات نیست.

متخصص این حوزه امروز می‌تواند همزمان با کتاب، پایگاه‌های اطلاعاتی، داده‌های پژوهشی، شواهد بالینی، متادیتا، سامانه‌های اطلاعاتی، هوش مصنوعی، علم‌سنجی، ارتباطات علمی و منابع دیجیتال سروکار داشته باشد.

بنابراین، شاید بهتر باشد به جای آنکه تغییر نام را «فاصله گرفتن از کتابداری» بدانیم، آن را گسترش قلمرو کتابداری و علم اطلاعات در محیط علوم پزشکی تلقی کنیم.

سخن پایانی

از نگاه من، تغییر نام «کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی» به «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» در شرایط کنونی، در مجموع اقدامی مثبت، ضروری و قابل استقبال است.

این تغییر می‌تواند تصویر حرفه را از یک رشته صرفاً کتابخانه‌محور به حوزه‌ای گسترده‌تر از مدیریت اطلاعات، دانش، داده و خدمات اطلاع‌رسانی در نظام سلامت نزدیک کند. همراه شدن تغییر نام با بازنگری در برنامه آموزشی نیز فرصت مناسبی برای بازتعریف دانش و مهارت‌های مورد نیاز نسل آینده فراهم می‌کند.

بااین‌حال، موفقیت این تغییر فقط به انتخاب یک نام جدید وابسته نیست. باید مشخص شود که این نام در فضای بین‌المللی چگونه شناخته خواهد شد، معادل انگلیسی آن چیست، چگونه می‌توان هویت تاریخی رشته را در کنار هویت جدید حفظ کرد، دانش‌آموختگان آن در بازار کار با چه عنوانی شناخته خواهند شد و آیا ساختارهای آموزشی و استخدامی نیز متناسب با این تحول تغییر خواهند کرد؟

از این رو، به نظر من اکنون زمان آن است که در کنار نام فارسی رشته، درباره هویت انگلیسی، جایگاه بین‌المللی، عنوان شغلی و مسیر حرفه‌ای دانش‌آموختگان نیز تصمیمی آگاهانه و آینده‌نگر اتخاذ شود.

امیدوارم «مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی» تنها نام جدیدی برای یک رشته قدیمی نباشد، بلکه آغازگر هویتی تازه، فرصت‌های شغلی گسترده‌تر، جایگاه حرفه‌ای روشن‌تر و آینده‌ای بین‌المللی‌تر برای حرفه‌ای ریشه‌دار و در حال تحول باشد.

منابع

Cooper ID, Crum JA. New activities and changing roles of health sciences librarians: a systematic review, 1990–2012. Journal of the Medical Library Association. 2013;101(4):268–277. doi:10.3163/1536-5050.101.4.008 .

Wu L, Mi M. Sustaining librarian vitality: embedded librarianship model for health sciences libraries. Medical Reference Services Quarterly. 2013;32(3):257–265. doi:10.1080/02763869.2013.806860 .

Tan MC, Maggio LA. Expert searcher, teacher, content manager, and patient advocate: an exploratory study of clinical librarian roles. Journal of the Medical Library Association. 2013;101(1):65–73.

عبدخدا، محمدهیوا(1405). « مدیریت اطلاع‌رسانی علوم پزشکی: رختی نو بر قامت حرفه‌ای با قدمتی تاریخی». سخن هفته لیزنا، شماره 825، 18 آبان ماه 1405.