علم آزاد، علم باز، علم گشوده، یا … ؟

به گزارش لیزنا، «علم آزاد، علم باز، علم گشوده، یا … ؟ تأملی کوتاه برای برابرنهاده «اُپِن‌ ساینس» در زبان فارسی»  از مطالب منتشر شده در شماره ۲۴ نشریه شناسه نوشته دکتر رضا رجبعلی بگلو را در ادامه می خوانید:

رضا رجبعلی بگلو، عضو هیات علمی ایرانداک:  نمی‌دانم درست در چه تاریخ اولین بار عبارت جامعه باز را شنیدم. حدوداً اواخر دوره دبیرستان را می‌گذراندم و تحت تأثیر کتاب پوپر با عنوان انگلیسی «Open society and its enemies» با این عبارت آشنا شدم. آن موقع، این کتاب خیلی پرسروصدا بود و من که آشنایی بسیار اندک با این حوزه موضوعی و این مفهوم داشتم،‌ با تورق چند صفحه، آن‌را کنار گذاشتم. در توضیح یک سایت کتاب‌فروشی درباره این کتاب آمده است: « … جامعه باز و دشمنان آن، نخستین بار در دو جلد در سال ۱۹۴۵ انتشار یافت، توجهی فوری را برانگیخت و این دستاورد مهم کارل پوپر به جایگاهی باورنکردنی در هر دو جناح راست و چپ رسید؛ به طوری که این کتاب را الهام بخش مخالفان ضد کمونیست در طول جنگ سرد می دانند. کارل پوپر با این استدلال که روح پرسشگر آزاد و انتقادی حاکم بر تحقیقات علمی، باید در مورد سیاست نیز اعمال شود، ردپای گرایشی مخالف و متمایل به استبداد را که توسط افلاطون، مارکس و هگل ارائه شده، دنبال می کند … .».

اکنون حدود ۴۰ سال از ترجمه و انتشار این اثر می‌گذرد اما واژه « اُپِن »بیش از پیش در جای‌جای مفاهیم اجتماعی، سیاسی، علمی و غیره دیده و به‌کار گرفته می‌شود. به گمان من، این اثر و ترجمه آن تأثیر بسیاری در فهم ما از این واژه (اُپِن) داشته و شاید فراخوانی مفاهیم و مابه‌ازای آن در زبان فارسی، ناخودآگاه یا خودآگاه تحت تأثیر این کتاب مهم و ترجمه آن باشد. این واژه برای ما که به زبانی بجز زبان مبدأ (اینجا زبان انگلیسی) آن را درک می‌کنیم و در بافت زبانی ما با مفاهیم دیگری پیوند دارد. از روی عمد دربارة برابرنهاده آن تا به‌حال سخنی مطرح نکرده‌ام تا نخست دربارة خودِ این واژه صحبت کنم و در زبان فارسی دنبال تشریح بهترش باشم. سپس، در چارچوب یک جنبش علمی مثل« اُپِن ساینس» آن‌را واکاوی کنم و در پایان دربارة برابرنهاده پیشنهادی خود، جمع‌بندی کنم. بهرحال،‌ شناخت یک مفهوم در درجه نخست، از مبدأ باید انجام شود؛ جایی که برای نخستین‌بار سکه زده می‌شود و به دیگر جوامع و زبان‌ها گسترش و شیوع پیدا می‌کند.

واژه اُپِن در حالت اسمی در زبان انگلیسی در واژه‌نامه آکسفورد این‌گونه آمده است:
(۱. بسته‌نشده؛ ۲. آماده برای استفاده یا فراهم‌آوری یک خدمت )

و در واژه‌نامه آکسفورد لرنرز برای این واژه ۲۱ کاربست وجود دارد که برخی از آن‌ها (بیرون از خانه یا فضای باز ، ناپنهان ) کمتر شناخته‌شده‌اند. در زبان فارسی نیز در حالت اسمی واژه‌هایی همچون موارد زیر در آبادیس آمده است:‌

«فراز، صریح، دایر، باز، آشکار، بی‌ابر، مفتوح، آزاد، روباز، در معرض، رک‌گو، بی‌آلایش، فاش، علنی، سرگشاده، گشوده، بی‌تاق، سر باز، ناپوشیده، عمومی، همگانی، در گشوده، تمام‌نشده، خاتمه‌نیافته، ناتمام، همیشگی، بی‌حصار، بی‌دیوار، بی‌مانع، هموار، صاف، شکفته و … ».

ادامه را در اینجا بخوانید.