گذار به آر.دی.ای. رسمی: جامعه سازماندهی اطلاعات در ایران چگونه با این موج جهانی همگام می‌شود؟

لیزنا؛ ملیحه درخوش، معاون سیاست‌گذاری منابع علمی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران: با نزدیک شدن به زمان تعیین‌شده برای گذار از جعبه ابزار اصلی آر.دی.ای.¹ به نسخه رسمی آن² در می 2027، جامعه سازماندهی اطلاعات در جهان وارد یک شمارش معکوس برای سازگاری با جریانی جهانی برای پیاده‌سازی و استفاده از آر.دی.ای. می‌شود. ویژه‌نامه ژوئن 2026 نشریه Catalogue & Index، ابعاد راهبردی و منطقه‌ای را مطرح کرده و نقشه راهی برای این گذار به تصویر کشیده است. اما پرسش این است که آیا کتابخانه‌های ایران نیز با این تحول همراه خواهند شد؟ باید توجه داشت که همراهی با این گذار، فقط تغییر در قواعد فهرست‌نویسی نیست بلکه چالشی عمیق در زیرساخت‌های فراداده‌ای و توانمندی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای است که رویارویی با آن می‌تواند باعث همراهی کتابخانه‌های ایران با دنیای داده‌های پیوندی و وب معنایی شود.

این متن در دو بخش تنظیم شده است. بخش اول: به بررسی ابعاد مختلف این گذار از دیدگاه اعضای کمیته راهبری آر.دی.ای.³ می‌پردازد که در قالب 14 مقاله در ویژه‌نامه مذکور ارائه شده است. بخش دوم :خلاصه‌ای از چالش‌های پیش روی جامعه سازماندهی اطلاعات در ایران برای پیاده‌سازی و به کارگیری آر.دی.ای. و پیشنهاداتی برای حل آنها است.

• بخش اول

ویژه‌نامه شماره 215 نشریه Catalogue & Index مربوط به گروه فراداده و کشف⁴ وابسته به انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی بریتانیا⁵ در زمان حساسی از تاریخ استاندارد آر.دی.ای. منتشر شده است. جعبه ابزار اصلی آر.دی.ای. ابزاری برای استفاده از آر.دی.ای. است که پروژه بازسازی و بازطراحی آن از سال 2016 تا 2020 به طول انجامید. این پروژه 3 هدف اصلی دارد: انطباق کامل با مدل مرجع کتابخانه‌ای ایفلا (ال.آر.ام.⁶)، بهینه‌سازی برای محیط‌های داده پیوندی⁷ و کاهش تعصب به انگلوامریکن در متن استاندارد.

نسخه جدید جعبه ابزار آر.دی.ای. در می 2027 به طور رسمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این تحول نقطه عطف مقالات این ویژه‌نامه است. رناته برنس⁸ رییس کمیته راهبری آر.دی.ای. در مقاله خود تاکید می‌کند که آر.دی.ای. دیگر صرفاً یک دستورالعمل برای فهرست‌نویسی متنی برای کتابخانه‌های غربی نیست بلکه یک چارچوب داده‌ای انعطاف‌پذیر برای محیط‌های چندزبانه و چندفرهنگی در سراسر جهان است. او بر این مسأله تأکید دارد که می 2027 نقطه‌ای است که تمامی نظام‌های سازماندهی باید وابستگی خود به ساختارهای توصیفی سنتی را قطع کرده و کاملاً بر اساس مدل مرجع کتابخانه‌ای ایفلا (ال.آر.ام.) عمل کنند.

• پروژه‌های پیاده‌سازی

در میان مقالات مندرج در این ویژه‌نامه به پروژه‌های پیاده‌سازی آر.دی.ای. در مناطق مختلف جهان اشاره شده است:

منطقه آلمانی زبان⁹ که شامل آلمان، اتریش و سوییس می‌شود و یک پلتفرم متمرکز و یکپارچه را ایجاد کرده است.

منطقه اروپا که با تشکیل گروهی به نام یوریگ¹⁰ به ترجمه آر.دی.ای. پرداخته و در برخی کشورها مانند فنلاند دسترسی همگانی به جعبه ابزار آر.دی.ای. را فراهم کرده است. در این منطقه سامانه‌های ملی نیز از ثبت آر.دی.ای.¹¹ استفاده می‌کنند.

منطقه امریکای شمالی که از طریق یک کمیته¹² به پیاده‌سازی پرداخته است. آموزش‌های زبان‌های خاص و پیاده‌سازی رسمی آر.دی.ای. به زبان فرانسوی توسط کتابخانه و آرشیو ملی کبک کانادا¹³ انجام شده است و کتابخانه کنگره امریکا نیز بیانیه‌های سیاستی گسترده‌ای را برای راهنمایی و آموزش کتابداران و فهرست‌نویسان تدوین کرده است.

منطقه قاره افریقا که با آمار نرخ پذیرش 3/33 درصد و دسترسی 2/11 درصد دسترسی به جعبه ابزار آر.دی.ای. نشان از وجود موانعی برای پیاده‌سازی و محدودیت‌های زیرساختی دارد.

• آموزش

مسأله مهم دیگر در فرایند پیاده‌سازی آر.دی.ای.، آموزش است. توسعه نسخه رسمی جعبه ابزار آر.دی.ای. متکی بر آموزش تخصصی است. آموزش آر.دی.ای. باید از الگوهای سنتی فاصله گرفته و مبتنی بر مدل تربیت مدرس¹⁴ باشد تا تأثیرگذاری آن بر جامعه فهرست‌نویسان افزایش یابد. استفاده از آموزش عملی به جای ارائه مباحث صرفاً نظری، توجه و ماندگاری را به طور محسوس افزایش می‌دهد.

• زیرساخت

فراهم‌آوری زیرساخت‌های متناسب با ساختار آر.دی.ای. و مهیا ساختن نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای برای توصیف عناصر داده‌ای یکی از چالش‌های بسیار مهم در پیاده‌سازی آر.دی.ای. است. همچنین ایجاد زیرساخت برای ثبت آر.دی.ای. می‌تواند نقشی جبرانی برای مناطق کم‌برخوردار داشته باشد و در جایی که اشتراک کامل جعبه ابزار آر.دی.ای. مقدور نیست، دسترسی رایگان به عناصر، واژگان کنترل‌شده و نگاشت‌ها به سایر استانداردها مانند مارک ¹⁵21، یونی‌مارک¹⁶ و استاندارد بین‌المللی توصیف کتابشناختی (آی.اس.بی.دی.¹⁷) می‌تواند قابلیت همکاری را افزایش دهد.

• هوش مصنوعی

تشکیل کارگروه هوش مصنوعی¹⁸ در کمیته راهبری آر.دی.ای. نشان‌دهنده توجه این گروه به نحوه استخراج خودکار عناصر آر.دی.ای. از متن منابع، تولید خودکار پیشینه‌های مستند، نگاشت هوشمند عناصر و کاهش فرایندهای دستی فهرست‌نویسی است. این کارگروه برای انجام پروژه‌های تحلیل هوشمند متن، شناسایی موجودیت‌های ال.آر.ام. و تولید ساختارمند فراداده تشکیل شده است.

• تبادل و دسترسی‌پذیری متقابل

یکی دیگر از مأموریت‌های آر.دی.ای.، ایجاد قابلیت تبادل و دسترسی‌پذیری متقابل با استانداردهای موزه و آرشیو مانند ریکو¹⁹، آیساد²⁰ و مدل مرجع مفهومی سیداک²¹ است. در واقع این قابلیت به مؤسسات لَم²² (کتابخانه‌ها، آرشیوها و موزه‌ها) این امکان را می‌دهد که از یک زبان مفهومی مشترک برای توصیف میراث فرهنگی استفاده کرده و داده‌های خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند.

• داده‌های پیوندی

نکته دیگر، سازگاری با داده‌های پیوندی است. نسخه رسمی جعبه ابزار آر.دی.ای. بر اساس مفاهیم وب معنایی و داده‌های پیوندی طراحی شده و تمامی اجزای آن شامل موجودیت‌ها، رابطه‌ها و عناصر در ثبت آر.دی.ای. دارای شناسگر یکتا²³ هستند. این سازگاری به این معناست که پیشینه‌های توصیفی دیگر بلوک‌های متنی ایزوله نیستند بلکه به عنوان بخشی از یک گراف دانش درنظر گرفته می‌شوند که امکان پیوند میان کتابخانه و وب باز را فراهم می‌آورند.

• آینده نگری

در چشم‌انداز آینده و پس از می 2027، تکامل آر.دی.ای. با حفظ همراهی با تغییرات محیط وب و حفظ پویایی آن مدنظر است. همچنین تضمین بقا و یکپارچگی ساختار تمامی موارد گفته شده باید در نهایت به نگهداری تعامل جهانی و مشارکت فعال در ارتقاء آر.دی.ای. بیانجامد.

• بخش دوم

با بررسی این ویژه‌نامه و نیز سایر مقالات مرتبط با موضوع پیاده‌سازی آر.دی.ای.، چند نکته برای ورود سازماندهی اطلاعات ایران به فرایند پیاده‌سازی آر.دی.ای. حائز اهمیت است:

• سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به عنوان سازمانی با بیشترین اولویت در اجرای پیاده‌سازی آر.دی.ای. باید به طور رسمی و با توجه به تجربیات سایر پروژه‌های منطقه‌ای اجراشده در سراسر جهان به تدوین خط‌مشی چندجانبه برای گذار از انگلوامریکن به آر.دی.ای. بپردازند.
• ارتباط مستقیم و یا عضویت در کمیته راهبری آر.دی.ای. از وظایف کتابخانه ملی است. در حال حاضر هیچ پروژه‌ای از سوی آسیا در این کمیته تعریف نشده است و نماینده‌ای نیز در آن چنین فعالیتی را به عهده نگرفته است.
• تشکیل کمیته‌ای متشکل از متخصصان کتابخانه ملی و سایر متخصصان سازماندهی اطلاعات در ایران به همراه متخصصان رایانه برای حفظ انسجام ملی و تشریک مساعی و استفاده از تمامی ظرفیت‌های موجود در کشور برای پیاده‌سازی
• توجه به زیرساخت فنی مورد استفاده برای پیاده‌سازی آر.دی.ای.:
• توجه به تغییرات گام به گام در خط‌مشی سازماندهی اطلاعات کتابخانه ملی و کتابخانه‌های ایران
• توجه به حفظ میراث غنی و فراوان پیشینه‌های مبتنی بر انگلوامریکن و مارک در کتابخانه ملی و کتابخانه‌های ایران
• استفاده از پیشینه‌های هیبریدی یا ترکیبی²⁴ در فرایند پیاده‌سازی آر.دی.ای.
• بررسی فنی و تخصصی نرم‌افزارهای کنونی برای تعیین میزان ظرفیت ایجاد تغییرات و سازگاری با ساختارهای جدید مانند ال.آر.ام. و بیبفریم²⁵ (تبدیل زیرساخت فیلدمحور به عنصر محور²⁶)
• بررسی و اجرای گذار مرحله‌ای به سمت استفاده از ساختارهای گراف‌محور مانند آر.دی.اف.²⁷
• تدوین پروفایل کاربردی ملی با توجه به نیازهای بومی ایران
• تدوین برنامه‌های آموزشی برای تمامی گروه‌های دست اندرکار پیاده‌سازی و استفاده از آر.دی.ای.
• آموزش مربیان و مدرسان با تخصص سازماندهی اطلاعات برای آموزش فهرست‌نویسان
• آموزش مدرسان با تخصص رایانه برای ایجاد تغییرات موردنیاز در نرم‌افزار و حرکت به سمت بستر جدید نرم‌افزاری
• ترجمه آر.دی.ای. به فارسی و انتشار آن برای استفاده فهرست‌نویسان، دانشجویان و پژوهشگران ایرانی (در سال‌های گذشته ترجمه‌ای توسط اعضای شاخه ایرانی ایسکو²⁸ انجام شد که متأسفانه منتشر نشد. این ترجمه می‌تواند با به‌روزرسانی در دسترس جامعه سازماندهی اطلاعات ایران قرار گیرد).

در نهایت همان‌طور که کمیته راهبری آر.دی.ای. تأکید می‌کند، پیاده‌سازی آر.دی.ای. صرفاً تغییر روش و قواعد فهرست‌نویسی نیست، بلکه تغییر دیدگاه نسبت به نحوه توصیف، عناصر موردنیاز و نیز توانایی ایجاد پیوند عناصر با یکدیگر در زیرساختی است که بتواند از مدل‌های‌ مفهومی پشتیبانی کند. مهیا ساختن این ملزومات، اساس ورود به فرایند پیاده‌سازی است. همه مسایل فنی و تخصصی زمانی به نتیجه می‌رسد که نقشه راهی دقیق، گام به گام و چندجانبه، زیربنای حرکت، گذار و دستیابی به موفقیت در پیاده‌سازی آر.دی.ای. باشد.

درخوش ، ملیحه (1405). « گذار به آر.دی.ای. رسمی: جامعه سازماندهی اطلاعات در ایران چگونه با این موج جهانی همگام می‌شود؟».سخن هفته لیزنا، شماره 799، 22 تیرماه ۱۴۰۵

-------------------------------------------------------------

References

• Catalogue & Index. (2026). Special Issue: Discovery, Metadata & MDG, Issue 215, June 2026. ISSN 2399-9667.

Available: https://journals.cilip.org.uk/catalogue-and-index/issue/view/59/9

• Pierce, K. F., & Frenzel, F. (2026). Editorial: Discovery, metadata & MDG—The transition to Official RDA. Catalogue & Index, (215), 1–2.
• Behrens, R. (2026). Making Resource Description and Access (RDA) global. Catalogue & Index, (215), 3–5.
• Alemu, G. (2026). Making RDA truly global advancing engagement, adoption and implementation in African library communities. Catalogue & Index, (215), 6–14.
• Aliverti, C. (2026). RDA in German-speaking countries (DACH). Catalogue & Index, (215), 15–19.
• Dancs, S. (2026). Internationalisation of RDA (with a special focus on Europe). Catalogue & Index, (215), 20–24.
• Cui, H., & Soderquist, T. (2026). RDA implementation in Canada and the United States: progress and possibilities. Catalogue & Index, (215), 25–29.
• Martínez Arellano, F. F. (2026). Understanding and application of RDA Toolkit in Latin America and the Caribbean. Catalogue & Index, (215), 30–33.
• Holden, C. (2026). The role of the RDA Registry in RDA implementation. Catalogue & Index, (215), 34–38.
• Sze, E. (2026). The role of education and training in adopting Official RDA. Catalogue & Index, (215), 39–45.
• Grzegorski, J. (2026). Official RDA and descriptive cataloging of rare materials (RDA Edition): a multifaceted approach to rare materials cataloguing. Catalogue & Index, (215), 46–51.
• Oliver, Ch. (2026). Original RDA and Official RDA: one standard. Catalogue & Index, (215), 52–56.
• Cohen, A. & Chou, Ch. (2026). Intelligence, artificial and otherwise: governance, standards, and the Joint RDA Board/RSC Working Group on Artificial Intelligence. Catalogue & Index, (215), 57–62.
• Behrens, R. & Hennelly, J. (2026). RDA and the RDA Toolkit. Catalogue & Index, (215), 63–69.
• Maxwell, R. & Welsh, A. (2026). RDA future directions and how to keep up. Catalogue & Index, (215), 70–76.