دو هفته پر بار در شورای کتاب کودک

لیزنا، سید ابراهیم عمرانی، سردبیر:  دو هفته کامل و با برنامه ریزی خوب و منسجم، در شورای کتاب کودک در جلسات ارائه نتایج گروههای بررسی کتابهای کودک و نوجوان ایران منتشر شده در 1404 به تماشا نشستم و به جد باید بگویم که ساعتهای پربار و پرانگیزه‌ای برای من بود. همه دست ‌اندرکاران خسته نباشید.

وظیفه اصلی شورای کتاب کودک از بدو تاسیس بررسی کتابهای منتشره و تهیه فهرست کتابهای مناسب برای کودک و نوجوان بوده و هست. درست است که شورا به کارهای دیگری هم ورود کرده که لازمه و مکمل کار اصلی اوست، مانند ترویج، مانند فرهنگنامه، ‌و مانند بامداد کتابخانه‌ ، همچنین مانند مشورت دادن به همه نهادهایی که در حوزه کودکی و ادبیات کودک فعالیت دارند. از فرزندان شورا نیز غافل نشوید، که موسساتی که بچه‌ شورایی‌ها بصورت مستقل از شورا تاسیس کردند و اکنون هریک راه خود را می‌روند و همه اینها نشان از جایگاه والای مساله کودکی و ادبیات کودک در ایران امروز دارد. "کارگاه ادبیات کودک و نوجوان" که در دو بخش مقدماتی و پیشرفته، دوره‌ای یک ساله دارد، چهلمین دوره (سال) خود را پشت سر گذاشت و از مهر ماه، که دو روز بیشتر به آغاز آن نمانده، چهل و یکمین دوره آن آغاز می‌شود، دوره‌ای که بسیاری آموزگاران و کتابداران طی چهل سال گذشته، در آن شرکت کرده‌اند و از وجود پر برکت معلمانی که سالها تجربه در این حوزه دارند برخوردار شده و بسیاری از آنان جذب شورا یا فرهنگنامه شده‌اند و این جویباری که 63 سال پیش توسط بزرگانی چون توران میرهادی، توران اشتیاقی، لیلی ایمن بر زمین ایران جاری شد، و توسط معصومه سهراب،‌ یحیی مافی، منصوره راعی، ‌نوش آفرین انصاری و ... از آن مراقبت و بر پهنه آن افزوده شد، اینک مناطق وسیعی از سرزمینمان را آبیاری می‌کند، و همواره دست یاری به داوطلبان تازه دراز می‌کند، و نسل در پی نسل راه توران ایران را درمی‌نوردند و به آبادانی این سرزمین که مهرش از دل برون نمی‌رود، می‌پردازند.

از وظیفه اصلی شورا گفتم و مایلم این وظیفه را از زبان شورا برایتان باز گویم:

"پیشینه تشکیل گروه های بررسی به سال ۱۳۴۳ و اولین تقسیم کار موضوعی در شورای کتاب کودک بر می‌گردد. در آن سال چهار گروه اصلی تحت عنوان کتابخانه، ترویج کتاب، باشگاه کتاب و نشریات آغاز به کار کردند. یکی از اهداف گروه های ترویج و باشگاه کتاب، معرفی کتاب‌های مناسب برای کودکان و نوجوانان بوده است. با پیشرفت کار، ضرورت تشکیل یک گروه مستقل برای بررسی آثار حس می‌شد؛ سرانجام، در سال ۱۳۴۴ هیات مدیره گروه های بررسی را نیز به گروه‌های کاری افزود.
در ابتدا بررسی کتاب‌ها براساس رده های سنی انجام می‌شد (پیش از دبستان، سال‌های اول دبستان، سال‌های آخر دبستان، دورۀ راهنمایی و دبیرستان). به تدریج تغییرات بسیاری در ارائه فهرست کتاب‌های مناسب رخ داد؛ پس از برگزاری دو کارگاه در شهریور ۱۳۶۲ و ۱۳۶۳، بحث تعیین ملاک‌های ارزشیابی کتاب‌های کودکان و نوجوانان مطرح شد که در گزارش شورای کتاب کودک (آذر و اسفند ۱۳۶۳) به چاپ رسید. سپس، در سال‌های ۷۲-۷۱ گروه های بررسی براساس نوع آثار (داستان – تألیف، داستان – ترجمه، شعر، غیرداستان، تصویر، دستنوشته های بزگسالان و آثار ودستنوشته های کودکان و نوجوانان) به کار خود ادامه می‌دهند.
اکنون گروه های بررسی زیر نظر کمیته بررسی، پژوهش و نقد فعالیت می‌کنند. اعضاء این گروه‌ها، از کارگاه آشنایی با ادبیات کودکان و نوجوانان عضوگیری می‌شوند. ........ هم اکنون بیش ازدویست کارشناس در هجده گروه بررسی در شورا فعالیت می‌کنند این گروه‌ها عبارتند از:
ادبیات برای خردسالان
ادبیات بزرگسال برای نوجوانان
ادبیات کهن
ادبیات نمایشی
پژوهش
تصویر
داستان – تألیف
داستان – ترجمه
دستنوشته های بزرگسالان
آثار و دستنوشته های کودکان
دین
شعر
علوم اجتماعی، روانشناختی، تربیتی، تاریخ، جغرافیا و زندگینامه
علوم خالص و کاربردی
مرجع
نشریات ادواری
نشر الکترونیک
هنر، بازی و سرگرمی"

و گروههای ویژه، گروه کار با کودکان بیمار، کودکان و نوجوانان  کم بینا و نابینا، و کم‌ شنوا و ناشنوا و .....

بگذارید از این دو هفته پر ثمر بگویم:

 هر سال در شهریور ماه گروههای بررسی، گزارش بررسی آثار در سال پیشین را ارائه می‌دهند، و برخی سالها افتخار داشته‌ام که در گزارشها حضور داشته باشم، ‌لیکن سال 1404 و سال جاری موفق شدم در بیشتر جلسات حضور داشته باشم و از بحثهای مطرح شده استفاده بسیار ببرم.

اگر به من نمی‌گوئید اغراق می‌کنم، برای من که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان سواد نظری یا تئوریک ندارم باید بگویم خیلی خیلی عالی بوده، هم شهریورماه سال گذشته و هم این دو هفته گذشته. ببینید دوستان، معیارهای بررسی را می‌توانید در کانالها و وبگاه شورا پیدا کنید،‌ معیارهای بررسی کتابهای تالیفی، معیارهای کتابهای ترجمه، تصویری، معیارهای کتابهای الکترونیک و .... آمارهای انتشارات کودک و نوجوان با ریز و جزئیات دقیق، صورت کتابهای تایید شده که به فهرست شورا راه یافته اند، کتابهای شایان تقدیر و کتابهای برگزیده را می‌توانید ببینید و به همه کودکان و نوجوانان اطراف خود توصیه کنید، لیکن بحثهای نظری و پاسخ و پرسشها برای من چیز دیگری بود.

وقتی به گروه داستان - تالیف می‌رسیم و تعریف پیرنگ،‌ گونه‌شناسی، شخصیت پردازی، ....  را از زبان همکاران گروه می‌شنویم، وقتی به گروه داستان – ترجمه در شورا می‌رسیم که تاب‌آوری را موضوع اصلی سال جاری خود کرده‌اند، بحثها وتوضیحات عزیزان برای من بسیار تازگی داشت. برایتان یک نمونه نقل کنم،  وقتی بررسی تاب‌آوری را از زبان اعضای گروه می‌شنیدم و رسیدند به برخورد ملل مختلف در گذر از بحرانها و تاب آوردن، واقعا از بررسی این موضوع از خلال داستانهای نوجوان و کودک ترجمه شده در ایران، مقاله‌ای بسیار خوب با نتایج جذاب یافتم که چند جمله را برایتان می‌نویسم:

ترکیه: من و جامعه‌ام با حفظ هویت و همبستگی می‌توانیم از بحران عبور کنیم.

استرالیا: من می‌توانم خودم را با شرایط وفق دهم و از شبکه حمایت بگیرم تا از بحران عبور کنم.

آلمان: من با شناخت حقیقت، تفکر و تصمیم اخلاقی می‌توانم در برابر بحران و بی‌عدالتی ایستادگی کنم.

امریکا: من می‌توانم شرایط را تغییر دهم تا از آن طریق بر بحران چیره شوم.

انگلیس – ایرلند – اسکاتلند: من می‌توانم از دل سختیها، شخصیت بهتری بسازم و بر بحران غلبه کنم.

کانادا: می‌توانم جایی برای تعلق پیدا کنم، خودم را بپذیرم و از این تعلق برای رشد و شکوفایی نیرو بگیرم.

و البته چند بار در این چند روز در گروههای چندی صحبت از این شد که کودک و نوجوان ما از همه دنیا خبر ندارد، و همه دنیا را نمی‌شناسد. چرا که در آثار ترجمه، در آثار تصویری و در رمان، بیشترین کتاب منتشر شده از دنیای انگلیسی زبان است و مترجمین ما بیشتر از انگلیسی ترجمه می‌کنند و ناشران ما دوست دارند که کتابهای تایید شده در دنیای غرب ترجمه و چاپ شود که حاشیه سودشان را داشته باشند، ‌بنابراین بچه‌های ما  از ادبیات غنی برزیل، شیلی، آرژانتین و کلمبیا و در کل همه امریکای لاتین چیز زیادی نخواهند دانست. همینطور از ادبیات آسیا دست کم هندوستان، چین، ‌ژاپن، کره، اندونزی، فیلیپین، پاکستان و ادبیات افریقا با آنهمه غنا.

گروه آثار الکترونیک و پرداختن به دغدغه‌های کودک و نوجوان و نیز والدین و آموزگاران درباره آثار الکترونیک و اشاره به استفاده از هوش مصنوعی ، و ....   در گروههای داستان حضور فناوری در ادبیات داستانی کودک و نوجوان .گروه پژوهش شورا که هم سال پیش و هم سال جاری کارشان عالی بود و من فقط نگویم که لذت بردم و خوب بود، باید بگویم که نگاه مرا به بسیاری از جنبه های ادبیات کودک و نوجوان که در ذهنم ممنوعه می‌نمود، تغییر داد. برای نمونه اینکه تا کجا کودکان را از خشونت دور نگه می‌داریم، و آیا این دور نگه‌داشتنها، از واقعیتهای موجود دورشان نمی‌کند، و اگر قرار است خشونت را هم تاب بیاورند، چگونه؟ با چه روشی؟ ‌تا چه حدودی؟ و ..... همینطور مساله جنسیت و روابط عاطفی نوجوان چگونه باید در اختیارش قرار داده شود؟ و ...

و نکته بسیار مهم برای من حضور چهره‌های جوان و برخی بسیار فعال و با انگیزه و البته با مطالعه و در کارخودشان به معنی واقعی متبحر و استاد در گروههای بررسی بود. این چهره ها بارقه‌های امید در دل من بود و اینکه نهالی که توران میرهادی و دیگران کاشته اند، ‌اینک به دست توانای نسلی جدید در حال آبیاری است و به همه عزیزانی که دغدغه ایران دارند، توصیه می کنم، خود را در مکتب صلح و دوستی و مشارکت به آزمون بگذارند، و در کنار بزرگانی از نسل بعد از توران خانم و زیر نظر خانم انصاری بزرگ فعالیت می‌کنند، بیشتر بیاموزند و به این ترتیب شورایی‌ها با انگیزه بیشتری به کار ادامه خواهند داد. با آرزوی طول عمر و سلامتی نوش‌آفرین انصاری که در یکی از همین روزها،‌ چند دقیقه‌ای به مناسبت تولد وی شمعی روشن شد که آرزو می‌کنم شمع عمرشان سالهای سال فروزان باد. تولد ایشان مصادف با روز جهانی صلح است.

ببینید دوستان 18 گروه بررسی شورا در ده روز کاری هر روز، ‌دو گروه ارائه داشتند که به جد می گویم که من ارائه بیش از 10 مقاله درجه اول را شاهد بودم. مقاله‌هایی نه از نوع علمی – پژوهشی‌های دانشگاهی که در اوج اوج خود، بیشتر مورد استناد در مرور متون پیشین یا همان لیترچر ریویو در پایان نامه ها و مقاله‌های منبعث از آنها قرار خواهند گرفت و در عمل بکار گرفته نمی‌شوند.  این مقاله‌های علمی - پژوهشی دست کم در دور و بر من،  فضای خود و جهان خود را دارند، و در پیله بزرگی که گرد خود تنیده‌اند، هر چه می‌گذرد از تحقیق واقعی فاصله بیشتری می‌گیرند و مصرف دیگری پیدا می‌کنند. لیکن مقاله‌های ارائه شده در این دو هفته در شورا به نظرم واقعی‌تر می‌رسیدند و دست کم به درد کسانی که به نقد و بررسی آثار کودک و نوجوان و به تبع آن به درد خانواده‌ های علاقه‌مندی که آینده فرزندانشان برایشان مهم است، می‌خورد. مقاله‌هایی مرتبط با زندگی واقعی کودک و نوجوان ایرانی.   

از شورایی‌ها، به ویژه شورای مدیریت ادبیات کودک و نوجوان تقاضا دارم که گروهها، تحقیقات خود را فقط به ارائه در جلسات سالانه بسنده نکنند، و حتما مقاله‌ها منتشر شوند. یا دست کم در یک کتاب یا مقاله بلند، بخش تحلیلی این بررسیها در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد.

باز هم به دست اندرکاران خسته نباشید می‌گویم و برایتان سالهایی هر روز پربارتر آرزو می‌کنم. به مخاطبان جوان لیزنا،‌ دانشجویان کتابداری و کتابداران هم  توصیه می‌کنم،‌که شورا را بیشتر بشناسند، و با هرچه در توان دارند، به کمک شورا بشتابند.

سیدابراهیم، عمرانی (1405) .« به مناسبت ارائه گزارشهای سالانه گروههای تخصصی شورای کتاب کودک: دو هفته پر بار در شورای کتاب کودک ». سخن هفته لیزنا، شماره 809،  29شهریورماه 1405