از کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی تا مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی

لیزنا؛حسن اشرفی ریزی، استاد گروه  کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی و ژورنالیسم پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان:

مقدمه

ارزش اطلاعات به ویژه در حوزه سلامت بر همگان مبرهن است؛ زیرا اطلاعات صحیح و به موقع می تواند به طور مستقیم بر پیشگیری، تشخیص، درمان، توانبخشی، تصمیم گیری ( فردی، حرفه ای و سازمانی)، کیفیت آموزش و پژوهش و در نهایت بر جان و کیفیت زندگی افراد اثر بگذارد. در عین حال می تواند به کاهش هزینه‌های سلامت، توانمند سازی بیماران و بهبود سیاست گذاری سلامت کمک شایانی نماید.

برای تحقق بخشی از اهداف مذکور رشته «کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی» (با بیش از 50 سال سابقه در ایران) و با نام جدید «مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی» (Medical Information Management) و به تعبیر مقبول­تر «مدیریت اطلاع رسانی پزشکی» در ایران شروع به فعالیت کرد و طی این سال ها گسترش منطقی یافت. این رشته با عنوان کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی ابتدا در سال ۱۳۵۴ در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه علوم پزشکی ایران شروع به فعالیت کرد. سپس سایر دانشگاه های علوم پزشکی کشور نظیر  دانشگاه علوم پزشکی ایران (در سال 1369 به عنوان اولین گروه در مقطع کارشناسی و با عنوان کتابداری در شاخه پزشکی)[1] و نیز کرمان، اصفهان، و ... شروع به فعالیت علمی و آموزشی نمودند. هم اکنون دانشگاه‌های علوم پزشکی اصفهان، بوشهر، ایران، گلستان، آبادان، زاهدان و همدان در مقطع کارشناسی و دانشگاه های علوم پزشکی اصفهان، ایران، تهران، شهید بهشتی،کرمان، بوشهر، همدان، تبریز، اهواز و خراسان شمالی در مقطع کارشناسی ارشد و دانشگاه های علوم پزشکی اصفهان، ایران، تهران، کرمان و تبریز در مقطع دکتری تخصصی به آموزش دانشجو می پردازند.

البته این تغییرات حاصل توجه نسبی متولیان رشته به نیازهای اطلاعاتی ذی نفعان سلامت و نیز نظرات حرفه مندان (دانشجویان، اساتید و کتابداران شاغل) بود و در مواردی منجر به بازنگری در برنامه آموزشی نیز گردید؛ اما عنوان رشته به دلایل مختلف تغییر نیافت. اما در سال‌های اخیر به ویژه بعد از رواج و رونق فناوری های نوین و تاکید بر ارائه خدمات جدی به عرصه بالین، و نیز افزایش سطح انتظارات کاربران و پژوهشگران سلامت، فشار برای تغییرات هم در محتوا و هم عنوان رشته مضاعف گردید. لذا با همت گروه‌های آموزشی، شاغلین، دانشجویان و به ویژه بورد تخصصی هم محتوا و هم عنوان در سال ۱۴۰۵ تغییر اساسی کرد. تغییر محتوا و عنوان جدید (مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی) بر پایه توجه به نیازها و طی یک فرایند تحقیقاتی شامل بررسی متون علمی، کسب نظرات دانشجویان، اساتید و شاغلین حرفه و بررسی و تصویب نهایی در بورد تخصصی صورت گرفت.

 

اگر بخواهیم سیر تحول و تطور این رشته را در ایران مورد بررسی بیشتر قرار دهیم، تقسیم بندی زمانی/تاریخی تا حدودی می تواند این روند آغاز و رشد را بیشتر نمایان می سازد.

الف. دوره نوزایی یا دوره مجموعه محوری (از ۱۳۵۴- ۱۳۸3)

همان طور که قبلاً اشاره شد؛ شروع این رشته در سال ۱۳۵۴ در دانشگاه علوم پزشکی ایران با مقطع کارشناسی ارشد با عنوان «کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی» صورت گرفت. در سال 1369 نیز در همین دانشگاه اولین مقطع کارشناسی با عنوان «کتابداری در شاخه پزشکی» تاسیس شد. دوره مجموعه محوری حدود 3 دهه طول کشید و فراز و نشیب نسبتا زیادی داشت. در این دوره فعالیت‌های کتابداران شاغل و حرفه مندان بیشتر حول «مالکیت اطلاعات» و «حفاظت از منابع اطلاعاتی» بود و این تا حدودی طبیعی بود؛ چرا که در این دوره لازم بود زیرساخت‌ها از جمله منابع اطلاعاتی مناسب (مجموعه سازی و توسعه مجموعه) فراهم گردد. سایر ارکان رشته نظیر سازماندهی اطلاعات و اشاعه اطلاعات در اولویت بعدی قرار داشتند. به مرور زمان، سایر رشته ها نیز به مرور زمان سطح و انتظارات خود را از کتابداران و اطلاع رسانان پزشکی و نیز گروه‌های آموزشی کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی بیان می کردند و این مسئولیت کتابداران و اطلاع رسانان پزشکی برای ارائه خدمات مناسب را دو چندان می کرد. در این دوره تعداد گروه های آموزشی و فارغ التحصیلان نسبتاً کم، عرصه های آموزشی محدود به کتابخانه های سلامت و گاهی کتابخانه های عمومی بود. همچنین تعداد کم گروه های آموزشی در پذیرش دانشجویان تحصیلات تکمیلی، عدم وجود بورد تخصصی مستقل رشته، محدود بودن منابع درسی تخصصی، کم بودن فعالیت‌های پژوهشی اساتید و به ویژه کتابداران پزشکی شاغل و نیز تعداد اندک شمار اساتید با مدرک دکتری تخصصی از دیگر ویژگی های این دوران بود. همچنین در این دوره کتابخانه ها محدود و بیشتر بر بعد فیزیکی و دسترسی حضوری تأکید می کردند و بیشتر منابع کتابخانه ای در قالب چاپی بود و منابع چند رسانه ای کم کم و به صورت محدود در کتابخانه های سلامت جای داشتند. در ضمن تولید و استفاده از نرم افزارهای کتابخانه ای در این دوره صورت گرفت و کتابداران پزشکی نقش بسیار فعالی در کمک به کاربران در بازیابی اطلاعات مورد نیاز داشتند. در این دوره برخی گروه‌های آموزشی آزمایشگاه/ کارگاه‌های مهارت آموزی نیز ایجاد کردند و این اثرات بسیار مثبتي در آموزش دانشجویان داشت. علاوه بر این، در این دوران تقریبا همۀ خدمات کتابخانه ها به صورت حضوری و مراجعه به کتابخانه ها صورت می‌گرفت. «در این دوره مقدمات ویرایش دوم اصطلاحنامه پزشکی فارسی شکل گرفت؛ اما انتشار آن در سال ۱۳۸۴ و در دورۀ دوم اتفاق افتاد» (حاجی زین العابدینی، 1384). اهمیت نمایه نامه ها، چکیده نامه ها و کتابشناسی ها در تسهیل دسترسی کاربران به اطلاعات مضاعف گردید. در این دوره محور فعالیت کتابداران پزشکی ارائه خدمات به متخصصان مراقبت‌ سلامت، اساتید، دانشجویان و پژوهشگران بود و خود بیمار به طور مستقیم از مواهب خدمات کتابداران پزشکی تقریبا محروم بودند. در این برهه فعالیت های پژوهشی دانشجویان و اساتید رشته محدود و بر محوریت پژوهش‌های با رویکرد کمی استوار بود و پروژه‌های بزرگ پژوهشی چندان اتفاق نمی افتاد. در مجموع علیرغم محدودیت های فراوان در عرصه های آموزشی، پژوهشی و مدیریتی؛ اما حرفه مندان هر کدام به شیوه ای در تلاش برای ارتقاء رشته بودند؛ به ویژه اینکه در این دوره زیر ساخت‌های فیزیکی، فناورانه، نیروی انسانی و توسعه مجموعه در کتابخانه های کشور در حال شکل گیری و رشد بود. از رویدادهای مهم این دوران می توان به انتشار «سرعنوان های موضوعی پزشکی فارسی» توسط فاطمه رهادوست و همکاران (تهران: دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1372) و نیز تشکیل انجمن کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی اشاره کرد. اما نبود بورد تخصصی مستقل و تعداد کم اساتید با مدارک تحصیلی دکتری تخصصی و مدارج علمی بالا نظیراستادیار، دانشیار و استاد تمام، شرایط لازم برای جذب دانشجوی تحصیلات تکمیلی و تشکیل بورد تخصصی مستقل را دچار چالش و تاخیر نمود. در این دوره کمتر موضوع تغییر عنوان رشته مطرح بود و بیشتر حرفه مندان بر محتوای روزآمد برنامه درسی تاکید می کردند.

 

ب دوره جهش حرفه ای یا دوره کاربر محوری (۱۳۸۴ – ۱۴۰2)

این دوره را می توان دورۀ حرکت از «مجموعه محوری» به سوی «کاربر محوری» دانست و حدود 2 دهه طول کشید. نقطه شروع و عطف این دوره «انتشار ویرایش دوم اصطلاحنامه پزشکی فارسی به همت فاطمه رهادوست، مریم کازرانی و میر مهدی ابراهیم پور توسط سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در سال ۱۳۸۴ بود که حجم واژه های آن دو برابر ویرایش اول بود» (حاجی زین العابدینی، 1384). انتشار این اثر نقطه عطفی در تاریخچه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی ایران و آغاز دورۀ دوم تحولات این رشته بود؛ چرا که این اثر پیوند دهنده رشته کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی با سایر رشته های تخصصی حوزه سلامت بود و سایر رشته ها در امر جستجو و نیز یافتن واژه های مصطلح رشته خود و در فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی و نیز ترجمه به این اثر مراجعه می کردند. در عین حال، این ابزار کنترل واژگان به بهینه سازی جستجوی اطلاعات کاربران سلامت و سازماندهی اطلاعات بهتر کمک فراوان می کرد. همچنین در این دوره کتاب «فلسفه کتابداری و اطلاع رسانی» توسط فاطمه رهادوست و نشر کتابدار در سال 1386 به عنوان منبع درسی و پایه منتشر شد که در تحکیم بنیان های نظری این رشته نقش اساسی داشت. اما آثار دیگری نظیر راهنمای بهره گیری از ابزارهای فهرست نویسی موضوعی، رده بندی و نمایه سازی در کتابخانه های علوم پزشکی از پروانه مدیر امانی (نشر کتابدار، 1386)؛ توسعه سواد سلامت از عبدالرسول خسروی، خدیجه احمدزاده و زیبا احمد زاده (دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، 1393)؛ اصول خدمات کتابداری بالینی از عادله اسعدی‌شالی (احرار، 1394)؛.کتابداری پزشکی ترجمه فاطمه نیک نژاد و هدی شاکر (نشر کتابدار، 1396)؛ تغییر و تحول خدمات کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی در نظام سلامت از حسن اشرفی ریزی و همکاران (سپهر دانش، 1396)؛ کتابدار بالینی از مریم زرقان و همکاران (راز نهان، 1397)؛ سواد سلامت از هلن آزبورن ترجمه فیروزه زارع فراشبندی و علی حسین قاسمی (جامعه نگر، 1399)، دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی از حسن اشرفی ریزی و همکاران (چاپار، 1399)؛ سیستم های اطلاع رسانی پزشکی از هیوا عبدخدا (چاپار، 1399)؛ مبانی، ساختار و فرایند مدیریت دانش در پرتوی نظام سلامت از عبدالرسول خسروی و شهره سید حسینی (دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، 1399)؛ توسعه بنیان های نظری در کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی از حسن اشرفی ریزی و همکاران (چاپار، 1401)؛ سیستم های اطلاع رسانی پزشکی از علی حسین قاسمی و فاطمه رفیعی نسب (اساطیر پارسی، 1401)، مباحث نظری با محوریت کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی از حسن اشرفی ریزی و همکاران (چاپار، ویرایش اول 1400؛ و ویرایش دوم 1401) و اینفودمیک در پاندمی کووید-19 ترجمه و تالیف حسن اشرفی و گروهی از نویسندگان (چاپار و اساطیر پارسی، 1402)، بخشی از کتاب های درسی و تخصصی نگارش و ترجمه شده این دوران بوده و هر یک در تحکیم بنیان های نظری و مهارتی دانشجویان و شاغلین نقش داشته اند.

در این دوره اتفاقات و رویدادهای مهم دیگری برای رشته اتفاق افتاد که هر کدام به نوبه خود اثر مثبت و ماندگاری بر توسعه و ارتقاء رشته داشتند؛ از جمله توسعه کمی و کیفی کتابخانه‌های سلامت، افزایش عرصه های آموزشی علاوه بر کتابخانه ها نظیر مراکز تحقیقاتی، پژوهشگاه ها، مراکز علم سنجی، دفاتر مجلات و روزنامه ها و گاهی روابط عمومی ها. همچنین توجه بیشتر به مجموعه سازی منابع الکترونیکی، توسعه مفهوم های دسترسی باز و علم باز، رشد کمی و کیفی پایگاه‌های اطلاعاتی و مجلات علمی الکترونیک، افزایش کارگاه‌های آموزشی برای کاربران و نیز کتابداران، توسعه تورهای کتابخانه ای، تولد مجله تخصصی ویژه کتابداران و اطلاع رسانان پزشکی، حضور جدی اساتید کتابداری پزشکی به عنوان هیئت تحریریه مجلات علمی کشور، رشد سریع تحصیلات تکمیلی در گروه های آموزشی و جذب اساتید با مدرک دکتری تخصصی بخش دیگر از این اتفاقات مثبت بود. از طرف دیگر نگارش و ترجمه منابع درسی مختلف توسط حرفه مندان جهت آموزش دانشجویان شکل جدی به خود گرفت.

در این دوره شاهد فارغ التحصیلی اولین دانشجویان دکتری کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی در ایران به ترتیب در دانشگاه علوم پزشکی ایران و اصفهان هستیم و در ادامه جذب این دانشجویان به عنوان عضو هیئت علمی در گروه های آموزشی بسیار اثر گذار و امیدوار کننده برای حرفه مندان بود. اما مهم ترین رویداد که در روند رشد و گسترش این رشته دخالت فراوان داشت، تشکیل بورد تخصصی[2] و مستقل رشته در سال ۱۳۹۳ و راه اندازی همزمان دوره دکتری به صورت همزمان در دانشگاه های علوم پزشکی اصفهان، ایران و تهران بود که تشکیل بورد تخصصی مسیر هدایت و نظارت بر گروه های آموزشی و طراحی نظام مند سوالات کنکور ارشد و دکتری تخصصی را هموار ساخت. شکل گیری و توسعه کتابخانه های دیجیتال نیز بخشی از پیشرفت‌های این دوران بود. توسعه بیشتر بنبان های نظری رشته و حضور جدی تر پژوهشگران این رشته در مجامع علمی بین المللی از دیگر دستاوردهای این دوران می باشد. اما آنچه باعث شد که اواخر این دوران زمینه شکل گیری دوره بعد به وجود آید بحران هویت (به ویژه نامناسب بودن عنوان رشته از نظر تعدادی زیادی از حرفه مندان) علیرغم تلاش های صورت گرفته بود. در واقع بخش زیادی از حرفه مندان با وجود تلاش‌های فراوان این موضوع را مطرح می‌کردند که عنوان رشته متناسب با فعالیت‌ها و عملکرد و شأن آنها نیست؛ لذا در هر جلسه، همایش و گردهمایی موضوع تغییر عنوان رشته را مطرح می.کردند. بر همین مبنا در سال ۱۴۰۳ کم کم زمینه بازنگری در محتوا و عنوان رشته به شکل جدی و توامان مطرح گردید و تیم های تحقیقاتی از طرف بورد تخصصی به این مهم پرداختند. از طرف دیگر رویدادهای مثبت و اثر گذار این دوران اضافه شده درس «سیستم های اطلاع رسانی پزشکی» سایر رشته های سلامت به واحد های تدریس گروه های کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی زمینه ارتباط این رشته را با سایر رشته ها را تقریبا نظام مند و قانونی برقرار کرد. از دیگر دستاوردهای این دوران و ورود مفاهیم جدید مانند کتابدار بالینی (اینفورمیشنیست بالینی)، کتابدار حوادث و بلایا، سواد اطلاعات بالینی، سواد رسانه ای سلامت، سواد اطلاعاتی بحران، سواد سلامت، سواد اطلاعات سلامت و کتابدار مرورهای نظام مند به این رشته بود. گسترش کمی و کیفی گروه های آموزشی و تعطیلی موقت و نیز احیای مجدد انجمن کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی ایران از نکات و رویدادهای مهم دیگر این مقطع زمانی است. به واسطه احیای مجدد انجمن، فعالیت های نسبتا خوبی برای حرفه مندان صورت گرفت؛ با این وجود نیاز به سیاست گذاری ها و اقدمات مناسب تر وجود دارد. همچنین در این دوره مقطع کارشناسی مورد بازنگری قرار گرفت (1/11/1396) و به مدت 8 سال اجرا گردید. در مجموع موفقیت­های حرفه ای و گسترش کمی و کیفی آموزش و پژوهش دلیل اطلاق دوره جهش حرفه­ ای به این دوران است.

 

ج. دوره تحول نقش حرفه ای یا دوره پیوند هوش مصنوعی با رشته (۱۴۰۳- )

رشد هوش مصنوعی در ارکان کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی و نیز افزایش سطح انتظارات حرفه مندان برای بازنگری برنامه درسی به ویژه عنوان رشته، زمینه و عوامل ورود به این دوره مهم را فراهم ساخت. در سال های اخیر هوش مصنوعی حتی در آموزش، پژوهش و ساختار این رشته وارد شده و در موضوع هایی مانند ذخیره و بازیابی اطلاعات و اشاعه اطلاعات نفوذ بسیار کرده است؛ در واقع در این دوره فقط دیجیتالی شدن منابع و دسترس پذیر ساختن منابع مطرح نیست؛ بلکه هوشمند شدن فرایند تولید، بازیابی، اشاعه، ارزیابی و استفاده از منابع نیز مطرح است. در این دوره تغییر پارادایم در نقش های کتابداران پزشکی مشاهده می شود. در این دوره همچنان مفاهیمی مانند پژوهش باز، علم باز، پزشکی مبتنی بر شواهد، اخلاق پژوهش، هوش مصنوعی و اخلاق، نظارت بر خروجی های هوش مصنوعی، تحلیل اطلاعات، دسترسی عادلانه به اطلاعات (عدالت اطلاعاتی)، مدیریت دانش سازمانی، مدل های زبانی و پردازش زبا طبیعی، هستی شناسی ها، مدیریت و حاکمیت داده، آموزش کاربران سلامت و... مهم هستند. بر این اساس، لازم بود به همۀ این پیشرفت ها توجه ویژه شود. لذا در مرداد ۱۴۰۵ بازنگری مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد به همراه تغییر عنوان به «مدیریت اطلاع رسانی پزشکی» از طرف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نهایی و تصویب گردید. امید است این تغییرات اساسی در محتوا و عنوان تا حدی می تواند زمینه توسعه رشته «مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی» را سرعت بخشد و در نهایت سطح رضایت ذی نفعان را نیز افزایش دهد. در ادامه تاثیرات این رشته (با نام جدید) از تحولات و نیز دستاوردها تا حدودی تبیین می شود. در سال 1405 هیئت مدیره جدید انجمن کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی انتخاب و معرفی شدند. این دوره به دلیل تحول در ماهیت حرفه، تاکید بر فناوری های سطح بالا از جمله هوش مصنوعی، تاکید بر شیوه های نوین ارائه خدمات اطلاعاتی بر پایه هوش مصنوعی و پیوند بیشتر با بخش های مختلف سلامت از جمله بالین، پژوهش و تصمیم گیری و سیاست گذاری با نام «تحول نقش حرفه ای» شناخته می شود.

 

 

 

 

رشته مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی (ماهیت، نقش ها و عرصه ها)

رشته «مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی[3]»، رشته علمی است که به فراهم آوری، پردازش، اشاعه و بازیابی و مدیریت اطلاعات سلامت می پردازد. همچنین مدیریت «چرخه انتشار اطلاعات سلامت» را بر عهده دارد. هدف این رشته، فراهم کردن زمینه و بستر ارتقاء دانش سلامت عموم مردم و پشتیبانی از فرایندهای آموزشی، پژوهشی، توانبخشی و نیز تصمیمات مدیریتی و بالینی در نظام سلامت می باشد. در واقع «متخصصان اطلاع رسانی پزشکی» یا به تعبر دقیق تر «مدیران اطلاع رسانی پزشکی» فقط منابع اطلاعاتی را جستجو نمی کنند، بلکه در ارزیابی، اعتبارسنجی، ربط، کاربرد پذیری و ارزش آفرینی از اطلاعات سلامت نقش اساسی دارند. به عبارت ساده تر آنها با فراهم آوری زیر‌ساخت‌های اطلاعاتی، پردازش و ارزیابی مناسب اطلاعات و دسترس پذیر ساختن اطلاعات زمینه تصمیم گیری دقیق را برای طیف وسیعی از کاربران سلامت فراهم می نمایند. اما هدف غایی و کارکرد اصلی این رشته «ارزش آفرینی از اطلاعات» است؛ یعنی تبدیل اطلاعات در ساختار نظام سلامت به دانش کاربردی.

رشته «کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی» گرایش به تک و منحصر بودن  و بر موضوع خاص؛ یعنی «اکولوژی اطلاعات سلامت» تمرکز داشت. در واقع، هر چند این رشته در تحقق اهداف خود از نظریه ها و تجربیات برخی رشته ها نیز کمک می گرفت؛ یعنی کمی گرایش به سمت بین رشته ای بودن داشت، اما این رشته حول محور و هسته اصلی یعنی «بوم شناسی اطلاعات سلامت» متمرکز بود و سایر رشته ها نقش کمرنگی در شکل گیری این رشته داشتند. همچنین، این رشته برای خود نظریه ها و مفاهیم ویژه داشته و همین عامل باعث می شد که از بین رشته ای بودن فاصله بگیرد و رشته تک و منحصر به خود باشد (اشرفی ریزی ، ۱۴۰۱: ۲۴- ۲۵). این ویژگی منحصر بودن نیز در رشته «مدیریت اطلاع رسانی پزشکی» همچنان پابرجاست؛ اما با توجه به تغییر رویکرد این رشته و اهمیت تبدیل اطلاعات سلامت به دانش کاربردی، محور و هسته این رشته به «ارزش آفرینی از اطلاعات سلامت» تغییر یافته است؛ یعنی صرف بررسی و ارزیابی اکولوژی اطلاعات سلامت (مطالعه چرخه اطلاعات سلامت) کفایت نمی کند، بلکه «ارزش آفرینی از اطلاعات سلامت» مهم تر و حیاتی تر است و این همان تفاوت اصلی رشته «کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی» با «مدیریت اطلاع رسانی پزشکی» می باشد.

رشته «مدیریت اطلاع رسانی پزشکی» نظیر «کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی» به دلایلی نظیرتک و منحصر بودن محتوا و داشتن فعالیت های اثرگذار در نظام سلامت و وجود عرصه‌های آموزشی و شغلی مستقل مانند کتابخانه، مجله، مراکز تحقیقاتی، پژوهشگاه ها، مراکز علم سنجی، انتشارات، و نیز داشتن چارجوب های مفهومی، مدل ها و نظریه های ویژه، وجود مقاطع سه گانه تحصیلی، داشتن بورد تخصصی و انجمن علمی مستقل، مجله تخصصی، کنگره ها و همایش های ملی و بین المللی، گروه های آموزشی تخصصی و برنامه درسی مستقل مصوب وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (بیش از ۵۰ سال آموزش دانشجویان این رشته در دانشگاه های ایران)، درمان و آموزش دانشگاهی به عنوان رشته دانشگاهی معتبر شناخته‌ می شود (اشرفی ریزی ، ۱۴۰۱: 29- ۲۵).  در خارج از ایران نیز این رشته تحت این نام یا نام های مشابه فعالیت دارد.

در دوره «جهش علمی رشته»، متخصصان اطلاع رسانی پزشکی نقش‌های متفاوت نسبت به دوره های قبل پیدا کرده اند؛ یعنی کتابخانه های سلامت و سایر مراکز ارائه دهنده خدمات اطلاعات سلامت از مکان صرف نگهداری و ارائه اطلاعات فراتر رفته و به سمت تفسير، اعتبار سنجی اطلاعات، شخصی سازی خدمات اطلاعاتی، طراحی و توسعه نظام های مبتنی بر هوش مصنوعی و نیز تبدیل اطلاعات به دانش قابل استفاده در مراقبت سلامت و آموزش و پژوهش و... حرکت می‌کنند. خمیرمایه این دوره اثرات مثبت هوش مصنوعی بر این رشته می باشد. اگر در دوره های قبل سؤال این بود که چه اطلاعاتی در اختیار داریم و چگونه کاربران سلامت بهتر و سریع تر می‌توانند به آن دسترسی پیدا کنند، در دوره هوش مصنوعی، سؤال اصلی این است: کدام اطلاعات برای کاربر در این موقعیت معتبرتر و مفیدتر است و چگونه می‌توان آن را به تصمیم بهتر تبدیل کرد. در این دوره شخصی سازی خدمات اطلاعاتی بسیار مهم و ارزشمند است. همچنین خدمات برای همه کاربران سلامت یکسان نیست؛ لذا نیاز یک پرستار، استاد، دانشجو، بیمار و پژوهشگر با یکدیگر متفاوت است و لذا متخصصان اطلاع رسانی پزشکی باید متناسب با نیاز اطلاعاتی آنها برنامه ریزی نموده و خدمات مبتنی بر فناوری های نوین و بر پایه شواهد کافی فراهم نمایند.

در این هر دوره پزشکی مبتنی بر شواهد همچنان اهمیت زیادی دارد و لذا متخصصان اطلاع رسانی پزشکی باید با محیط بالین و متخصصان مراقبت سلامت پیوند عمیق برقرار نمایند. در واقع به کادر درمان در تدوین سؤال بالینی، جستجوی شواهد، انتخاب و ارزیابی منابع معتبر و انتقال نتایج به تیم های درمان مشارکت جدی نمایند. علاوه بر این در این دوره از متخصصان اطلاع رسانی پزشکی انتظار می رود در مفاهیمی مانند جستجوی معنایی، سیستم های توصیه گر، هستی شناسی، ارزیابی خروجی های ابزارهای هوش مصنوعی، اینفودمیک، اینفودمیولوژی، شبه اطلاعات سلامت و ضد اطلاعات سلامت، اخبار سلامت معتبر و غیر معتبر و ... بیشتر وارد میدان شوند و از همه امکانات هوش مصنوعی در راستای ارزش آفرینی از اطلاعات استفاده نمایند. البته هوش مصنوعی قادر نیست جای متخصصان اطلاع رسانی پزشکی را بگیرد، بلکه می تواند ماهیت تخصص و زمینه کاری را تا حدودی تغییر دهد. متخصصان اطلاع رسانی پزشکی باید بتوانند خروجی ابزارهای هوش مصنوعی را از نظر اعتبار، سوگیری، صحت منبع، دقت و تناسب با نیاز ارزیابی نمایند. اما لازم است به معایب این ابزارها نیز واقف شوند و دیگران را از چگونگی مواجهه با آنها آگاه نمایند و از هجمه اطلاعات نادرست با توانمندسازی کاربران بکاهند.

امروزه متخصصان مراقبت سلامت نیاز دارند در هر زمان و مکان (مانند اتاق عمل) به منابع اطلاعاتی خود دسترسی داشته باشند و  پاسخ را سریع و دقیق دریافت نمایند. همچنین از متخصصان اطلاع رسانی پزشکی انتظار می رود در تصمیم گیری های بالینی مشارکت جدی داشته باشند و از یک ارائه دهنده صرف اطلاعات به شریک تولید و استفاده از دانش تبدیل شوند و در پژوهش، آموزش، تدوین راهنماهای بالینی، مرورهای ثانویه، مدیریت دانش و حتی ارزیابی و انتخاب فناوری ها مشارکت فعال داشته باشند.

از طرف دیگر، انسان امروزی با پدیده‌هایی نظیر بحران های طبیعی مانند وسیل، زلزله و غیر طبیعی مانند جنگ ها، حملات شیمیایی و... مواجه است و برای مقابله با آنها نیاز به اطلاعات پایه و تخصصی معتبر دارد، لذا متخصصان اطلاع رسانی پزشکی بهتر است در این عرصه بیشتر حضور یابند و در یافتن، ارزیابی و به کارگیری اطلاعات معتبر به دانش کاربردی به عموم مردم و متخصصان سلامت کمک نمایند.

در ضمن، متخصصان سلامت به دلیل کمبود زمان و محدودیت در در یافتن و ارزیابی منابع اطلاعاتی نیاز به کمک متخصصان اطلاع رسانی پزشکی دارند و این به ویژه در انجام مطالعات ثانویه (مرزهای نظام مند، دامنه ای، انتقادی و ..‌) خود را بیشتر نمایان می کند؛ چرا که وجود ابزارهای هوش مصنوعی که قادر به انجام مرورهای نظام مند هستند زمینه تولید و انتشار مرورهای علمی کم اعتبار و غیر معتبر را فراهم می نماید؛ لذا کمک متخصصان اطلاع رسانی پزشکی که آشنایی و تسلط کافی بر ابزارهای هوش مصنوعی دارند به همراه دانش مرتبط با مطالعات ثانویه بسیار می‌توانند به دغدغه های متخصصان سلامت در شناسایی، ارزیابی و استفاده از این نوع مطالعات در هنگام انتشار این آثار و نیز تصمیم گیری بالینی و مدیریتی پاسخگو مناسب بدهند.

دانشگاه های نسل جدید به شدت با یکدیگر در زمینه های مختلف رقابت می‌کنند. لذا نظام های رتبه بندی دانشگاه در سطح جهانی به عنوان استانداردهای آموزشی، پژوهشی و مدیریتی تقریباً پذیرفته شده است. شاخص‌های یشتر این رتبه بندی ها بر محوریت پژوهش است و متخصصان اطلاع رسانی پزشکی به دلیل داشتن مهارت و دانش کافی در خصوص مفاهیم اصلی پژوهش، مفاهیم علم سنجی، اخلاق، پژوهش، آلتمتریکس و ... قادر هستند به دانشگاه‌ها در افزایش رتبه و نیز رؤیت پذیری و کسب جایگاه بهتر در سطح جهانی کمک نمایند.

گسترش مجلات علمی در حوزه سلامت در سطح جهان حضور متخصصان اطلاع رسانی پزشکی را در کادر علمی اجرایی مجلات به شدت افزایش داده است. آشنایی کارشناس مجله با اصول تحقیق، اصول چکیده نویسی و نمایه سازی به ویژه بر پایه هوش مصنوعی، تسلط کافی بر روش های بدرفتاری پژوهشی به ویژه سرقت علمی، جعل، تحریف، سالامی پابلیکیش و شناخت کافی از شبکه های اجتماعی پژوهش محور، مفاهیم علم سنجی و آلتمتریکس، شیوه های نوین داوری و ... بخشی از فعالیت‌های مورد انتظار از متخصصان اطلاع رسانی پزشکی می‌باشد.

از دیگر وظایف و نقش‌های متخصصان اطلاع رسانی پزشکی ورود جدی به عرصه مدیریت دانش در نظام سلامت است. بخش عمده دانش حوزه سلامت پنهان و بالقوه بوده و لازم است این دانش از حالت راکد خارج و تبدیل به دانش آشکار و کاربردی شود و لذا شناخت نظریه ها، مدل ها و چارچوب های علمی مدیریت دانش و نیز نرم افزارهای مرتبط و کمک گرفتن از ابزارهای هوش مصنوعی در راستای تحقق این وظایف و نقش های متخصصان اطلاع رسانی پزشکی می باشد. همچنین بیماران و خانواده های آنها در فرایند درمان نیاز به اطلاعات تخصصی تکمیلی دارند؛ اما این اطلاعات نباید فنی و در سطح بالا نگارش شده باشد. بنابراین تولید محتوای سلامت به زبان ساده و در قالب پلتفرم های مختلف چایی و دیجتال می تواند به روند بهبود بیماری ها و کاهش هزینه ها کمک نماید. لذا حضور این متخصصان در چرخه تولید تا استفاده از این محتواهای ارزشمند؛ اما به زبان ساده و قابل فهم بسیار نقش تعیین کننده ای در ارتقای سلامت عموم مردم دارد.

جمع بندی

گاهی تغییرات جزئی و مقطعی نمی تواند مشکلی را حل کند و راه حل، تصمیم های بزرگ و اساسی است. تغییر مناسب عامل بقاء و رشد است. تغییر محتوا و نام رشته «کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی» به «مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی» و به تعبیر مقبول تر «مدیریت اطلاع رسانی پزشکی» نتیجه تغییر نیازهای کاربران سلامت، ضرورت همگامی متخصصان کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی با تغییر و تحولات حوزه اطلاعات، فناوری و سلامت و نیز اثرات هوش مصنوعی بر پیکره نظام سلامت به ویژه در سال های اخیر بود.

بر اساس تغییرات جدی صورت گرفته در محتوا و عنوان رشته، متخصصان اطلاع رسانی پزشکی قادر خواهند بود به «ارزش آفرینی از اطلاعات سلامت» بپردازند و در توسعه دانش تخصصی و تبدیل آنها به تصمیم گیری ها و تولید و عرضه محصولات ارزشمند به سایر حوزه های نظام سلامت کمک نمایند. فارغ التحصیلان رشته «مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی» در آینده قادر خواهند بود در مراکز تحقیق و توسعه شرکت های دارویی و تجهیزات پزشکی، انواع کتابخانه های سلامت، واحدهای پژوهش و ترجمان دانش دانشگاه ها، مجلات علمی و روزنامه های سلامت، تیم های تحقیقاتی (به ویژه مطالعات ثانویه)، مراکز تحقیقاتی، پژوهشگاه ها، مراکز علم سنجی، واحد ها و شرکت های تحقیق و توسعه ابزارهای هوش مصنوعی، شرکت های تولید نرم افزار، واحدهای تولید محتوای سلامت، واحدهای مرتبط با رتبه بندی و ارزشیابی دانشگاه ها، واحدهای ارتفاء اعضای هیئت علمی و نیز بخش های آموزش سلامت فعالیت های جدی و مؤثری انجام دهند.

 

اشرفی ریزی، حسن (1405).« مروری بر 50 سال فعالیت این رشته در ایران :از کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی تا مدیریت اطلاع رسانی علوم پزشکی». سخن هفته لیزنا، شماره 811، 13 مهرماه 1405.

 

منابع

 

1. اشرفی ریزی (۱۴۰۱). مباحث نظری با محوریت کتابداری و اطلاع رسانی پزشکی. ویرایش ۲. تهران: چاپار.

2. حاجی زین العابدینی، محسن (1384). اصطلاحنانه پزشکی فارسی. کتاب ماه کلیات. شماره 134. دی و بهمن.