میراثی از کلاس درس؛ «مرجع‌شناسی اسلامی و انسانی»/ جلسه اول
درس‌گفتارهای زنده‌یاد دکتر احمد طاهری عراقی با عنوان «مرجع‌شناسی اسلامی و انسانی»، پس از ۳۹ سال و به کوشش کاظم حافظیان رضوی، در ۱۳ قسمت همراه با یک مقدمه در لیزنا منتشر می‌شود؛ مجموعه‌ای ارزشمند از آموزه‌های علمی استادی که میراثی ماندگار در حوزه کتابداری و مرجع‌شناسی بر جای گذاشت.
به گزارش لیزنا، دکتر احمد طاهری عراقی در نخستین جلسه درس «مرجع‌شناسی اسلامی و انسانی» به بررسی سیر تاریخی تدوین و تألیف کتاب در تمدن اسلامی پرداخت و با تشریح تحول شیوه‌های نگارش، گونه‌های مختلف تألیف از سنت روایی و درسنامه تا شرح، حاشیه و تلخیص را معرفی کرده است. جلسه اول را در ادامه می خوانید:
مرجع شناسی اسلامی و انسانی
مدرس: دکتر احمد طاهری عراقی
تقریر: کاظم حافظیان رضوی
جلسه اول: 4 مهر 1366 خورشیدی
آغاز قرن دوم هجری، تدوین و تالیف، ترجمه و گردآوری (در مرحلة اول)
دوره تقیه مرحله اول از قید
دوره تدوین مرحله دوم از دیوان
مقدمه: آشنایی با اصطلاحات
کتاب: یکی از معانی کتاب "نامه" است. برای کتاب معانی و اصطلاحات دیگری مانند: رساله، کتاب، دیوان، دفتر، نامه، بکار برده شده است. این اصطلاحات از اوایل خلافت عباسی بکار برده شده است.
"سِفر" که جمع آن اسفار می‌شود، کلمه‌ای عبری است برای "کتاب" و قبل از اسلام بکار می‌رفته است.
دورة پختگی علوم عقلی و نقلی که بصورت علمی و دقیقی نوشته شده است، دوره تالیف نامگذاری می‌شود.
شکل ظاهری کتاب نیز در یک یک مراحل تاریخی مد نظر است.
از قرن دوم تا سیزدهم هجری هیات تالیف، روش تصنیف، تغییراتی صوری و ماهوی داشته است.
سنت روایی : از قرن دوم تا چهارم در علوم نقلی روشی در تالیف وجود داشت که سنت روایی یا روش روایی (Tradition) نامیده شده است و آ ن عبارت است از بیان یک حدیث از طریق ذکر نامهای راویان آن حدیث، (سلسله سند یا سلسله رواه1) تا به گوینده اصلی می‌رسد.
در عصر نقل، سلسله سند یا سلسله رواة فقط در علم حدیث مطرح نیست، بلکه تمام انواع علوم (لغت، شعر، تاریخ ...) به همین صورت بوده است. این شیوه نشآت گرفته از روش "سینه به سینه" بوده و در این روش شنیدن از فرد مهم است. در دوره ای بعد، اندک اندک این شیوه سلسلة رواة منسوخ می‌شود و فقط به لُبّ ]اصل[ مطلب می‌پردازند.
کتاب "الکامل2" ابن اثیر، اولین کتابی است که سلسلة رواه را حذف می‌کند. از قرن پنجم هجری، ذکر اسناد مطرود می‌شود، لیکن تنها در علم حدیث این نقل سلسلة سند حفظ می‌شود، بدلیل اعتبار حدیث وارتباط آن با بیان کننده آن و راوی.
متن، شرح و حاشیه: مسئله دیگر، متن و شرح و حاشیه است. تا قرن چهارم هجری مهمترین کتب مربوط به علم حدیث و لغت و بیان تاریخ عصر پیامبر(ص) و ائمه (ع) است. ولی این ختم کار نبود، بلکه شروع بحث و تعلیم، عامل پیدایش اَشکال دیگر کتاب شد که متن ، شرح، و حاشیه از انواع آن است.
درس نامه (Textbook)، کتابی است که سعی می‌کند به زبان ساده و روان مطالب علمی را بیان نماید. از اوایل قرن پنجم هجری با تاسیس مدارس و نظامیه ها نیاز به کتابهای درسی (درسنامه) بیشتر شده است. قرن چهارم و پنجم هجری که عصر شکوفایی تعالیم اسلامی و علمی است، پیدایش انواع تالیفات را شاهد هستیم.
مسئلة "موجز‌نویسی" باعث پیدا شدن "حاشیه" و "شرح" شد. یعنی دانشمندی شرحی بر مطلبی که موجز است می‌نویسد. از قرن پنجم تا سیزدهم هجری اشتغال بیشتر علمای ما به کتب شرح و حاشیه بوده است.
کتاب "تهذیب المنطق3" اثر تفتازانی، یکی از موجز‌ترین منابع منطق است. یکی از اهداف "موجز‌نویسی" حفظ کردن (به حافظه سپردن) راحت مطلب بوده است. برای حفظ کردن راحت دو کار می‌کردند، یکی "موجز‌نویسی"؛ و دیگری "به نظم درآوردن"، که به این آثار منظوم شده ارجوزه می‌گفتند "ارجوزه" ، به خاطر در بحر رجز بودن است که بحر مستفعیل است.
شرح با حاشیه فرق دارد، اگر کتابی را از اول تا به آخر توضیح دهید "شرح" است. اگر قسمتهایی از آن را شرح دهید "حاشیه" گفته می‌شود.
شرح بر دو نوع است:
1) شرح قال اقول یا شرح به قول. در این نوع شرح نویسنده کتاب می‌گوید: قالَ .... بعد می‌گوید: اقول .... و آن وقت نظر خود را می‌گوید.
2) شرح مزجی آن است که چون مطلبی را چنان توضیح و تفسیر کنند و به شرح بازگویند، که جدا کردن آن توضیح از مطلب متن جز با نشانه‌های قراردادی ممکن نباشد. برای نمونه، برای مشخص شدن، روی و یا زیر مطلبِ شارح خط قرمزی می‌کشیدند که از اصل متن متمایز گردد. و اصطلاحا" "ماتن - شارح" می‌گفتند. ماتن نویسنده متن است و شارح شرح کننده. کتاب "سُیوطی4" نوعی از شرح مزجی است، که جلال‌الدین سیوطی آن را نوشته است، و شرحی است بر "الفیه" ابن مالک5.
نکته جالب‌تر در شیوه نگارش در تمدن اسلامی این است که برخی از شرح‌ها خود نیاز به شرح و یا حاشیه داشته است.
تلخیص و اختصار نیز یکی‌دیگر از کارهایی بوده است که در مورد کتابهای اسلامی انجام می‌شده است.
کتاب "مطول6"اثر تفتازانی در مورد معانی و بیان و بلاغت است. مطول شرحی است بر کتاب التلخیص المفتاح7 اثر خطیب قزوینی و بر مطول حواشی زیادی نوشته شده است.
از فرن چهاردهم هجری که آشنایی با تمدن اروپایی پیش آمد، کیفیت تالیف تغییراتی عمده کرد. به دلیل آشنایی با فرهنگ اروپایی، تاثیرپذیری مصری ها و عثمانی‌ها که با اروپائیان ارتباط بیشتری داشتند، بسیار ملموس است.
با حضور صنعت چاپ در لبنان و مصر تالیفات جدید عربی اسلامی پیدا شد و روشهای جدید در تالیفات و تدوین‌ها پیدا شد. غیر از مطالب کتاب، شکل صوری نیز تغییر کرد و نمایه (ایندکس) ارجاعات اضافه شد. تالیفات ترکی، هندی و فارسی نیز تحت تاثیر قرار گرفتند. کتابها در ایران چاپ سنگی می‌شدند ولی در مصر و لبنان چاپ سربی (حروفی) بوده است.
تحریر: در ترجمه در همان نهضت ترجمه (قرون دوم و سوم هجری)، پس از ترجمه، کتابها توسط افرادی "تحریر" شده است. تحریر در اقع ویرایش جدیدی از ترجمه‌ها است.
پاورقی‌ها
- . . راویان. در رسم الخط فارسی تای تأنیث یا ه دو نقطه (ة) استفاده می‌شود،لیکن در فونتهایی که برای نکارش این متن انتخاب شده تای تانیث وجود نداشت و احبارا از همان ه در مواقع الزامی استفاده شده است.
- . ابن اثیر عزالدین‌بن اثیر. الکامل فی التاریخ
- . تفتازانی، م‍س‍ع‍ودب‍ن عمر، ۷۲۲ - ۷۹۲؟ق . تهذیب المنطق والکلام
- سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن. البهجة المرضیة فی شرح الألفیة
- . ابن مالک، م‍ح‍م‍دب‍ن ع‍ب‍دال‍ل‍ه، ۶۰۰؟ - ۶۷۲ق.
- . تفتازانی، مسعود بن عمر . المطول فی شرح تلخیص المفتاح.
- . خطیب قزوینی، م‍ح‍م‍دب‍ن عبدالرحمن، ۶۶۶ - ۷۳۹ق. تلخیص المفتاح
دیدگاه کاربران (0)
هنوز دیدگاهی برای این خبر منتشر نشده است.