«تنتن و سندباد»؛ روایتی داستانی از تقابل فرهنگها و ضرورت تربیت نسل آگاه

کتاب «تنتن و سندباد» نوشته محمد میرکیانی، با نگاهی استعاری به موضوع تهاجم فرهنگی غرب، از جمله آثاری است که تقابل میان فرهنگ بومی و الگوهای فرهنگی غرب را در قالب داستانی ماجراجویانه برای نوجوانان روایت میکند. یادداشت کتبی رهبر شهید انقلاب بر این کتاب، فرصتی برای بازخوانی دیدگاههای ایشان درباره ادبیات کودک و نوجوان و نقش آن در تربیت نسل آینده فراهم کرده است.
به گزارش خبرنگار لیزنا، به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی، پایگاه خبری کتابداری و اطلاعرسانی ایران (لیزنا)، فهرستی شامل ۶۴ عنوان کتاب را که تقریظ کتبی رهبر شهید، حضرت آیتالله العظمی سیدعلی حسینی خامنهای، بر آنها نگاشته شده است، برای مطالعه علاقهمندان معرفی کرده است و تا پایان هفته تلاش دارد هر روز به مدت یک هفته یکی از این کتابها را معرفی کند.یکی از این کتابها کتاب «تنتن و سندباد»است.
کتاب «تنتن و سندباد» اثر محمد میرکیانی در سال ۱۳۷۰ نوشته شد؛ اثری که نویسنده در آن، مسئله تهاجم فرهنگی غرب به شرق را بهصورت استعاری و غیرمستقیم در قالب تقابل شخصیتهای داستانی دو فرهنگ به تصویر کشیده است. این کتاب را میتوان نمونهای از توجه یک نویسنده به مسائل فرهنگی زمانه خود و تلاش برای طرح دغدغه حفظ هویت و فرهنگ بومی در ادبیات نوجوان دانست.
داستان از جایی آغاز میشود که تنتن، میلو، کاپیتان هادوک و پروفسور تورنسل تصمیم میگیرند به سرزمین قصهها و افسانههای مشرقزمین بروند و قهرمانان آن را کنار بزنند تا شخصیتهای غربی جایگزین آنان شوند. در سوی دیگر، سندباد و دیگر چهرههای افسانهای شرق در برابر این خواسته میایستند. با گسترش درگیری، شخصیتهایی چون سوپرمن، تارزان و کینگکنگ نیز به گروه غربیها میپیوندند؛ اما سرانجام شخصیتهای شرقی با تکیه بر خرد، تدبیر و اعتمادبهنفس بر آنان غلبه میکنند. با این حال، پایان داستان از تلاش دوباره گروه غربی برای حملهای دیگر حکایت دارد.
برای درک زمینه فرهنگی این داستان، باید به پیشینه شخصیت تنتن نیز توجه کرد. «ژرژ رمی»، نویسنده و کارتونیست بلژیکی، نخستین داستان مصور تنتن را با عنوان «تنتن در سرزمین شوراها» در سال ۱۹۲۹ منتشر کرد. تنتن، خبرنگار جوانی که همراه سگش میلو به ماجراجویی میپردازد، بهسرعت در میان نوجوانان جهان محبوب شد و به نمادی از جوانی باهوش و ماجراجوی غربی تبدیل شد.
در عین حال، تصویر ارائهشده از مردم و جوامع دیگر در برخی از داستانهای این مجموعه، از جمله روسها، قبایل بومی کنگو، سیاهپوستان آمریکا و مردمان جنوب شرق آسیا، با نگاهی از موضع برتری غرب همراه بود. تنتن در سرزمینهای مختلف با مردمانی روبهرو میشد که گرفتار مشکلاتی بودند و در نقش قهرمانی نجاتبخش، برای حل مسائل آنان وارد عمل میشد. از این منظر، شخصیت تنتن را میتوان یکی از نمونههای موفق بازنمایی قهرمان غربی و ترویج نوعی نگاه فرهنگی برتر در آثار داستانی آن دوره دانست.
میرکیانی با آگاهی از ظرفیت چنین شخصیتهایی در شکلدهی به ذهنیت مخاطبان نوجوان، در «تنتن و سندباد» موقعیت داستانی متفاوتی خلق میکند. در این روایت، قهرمانان شرقی در برابر شخصیتهای غربی قرار میگیرند و برخلاف الگوی رایج داستانهایی که قهرمان غربی را نجاتبخش دیگر ملتها نشان میدهند، این بار شخصیتهای شرقی با تکیه بر تواناییهای خود از هویت و سرزمینشان دفاع میکنند.
یکی از بخشهای قابل توجه کتاب، اشاره به ماهواره و نقش آن در دگرگونی فرهنگی است. در پایان داستان، پس از شکست تنتن و همراهانش، کاروان سندباد به شهری میرسد و درمییابد که غربیها این بار از آسمان حمله کردهاند. در این بخش، پیرمردی درباره ماهواره توضیح میدهد که مهاجمان قصد دارند با استفاده از این ابزار، رنگورو، شیوه زندگی، گفتار، رفتار، خوراک و پوشاک مردم شرق را تغییر دهند و همهچیز را به سمتی ببرند که خود میپسندند. این بخش نشان میدهد که نویسنده در اوایل دهه ۱۳۷۰، موضوع اثرگذاری ابزارهای ارتباطی بر فرهنگ و سبک زندگی را در قالب داستانی برای نوجوانان مطرح کرده است.
یادداشت کتبی رهبر شهید انقلاب بر کتاب
روز دوشنبه ۱۸ مرداد ۱۳۹۵، در دومین همایش بزرگداشت هنر و ادبیات انقلاب اسلامی، یادداشت کتبی آیتالله خامنهای بر کتاب «تنتن و سندباد» رونمایی شد. این مراسم در مؤسسه پژوهشی و فرهنگی انقلاب اسلامی برگزار شد.
متن یادداشت رهبر انقلاب به شرح زیر است:
بسماللهالرّحمنالرّحیم
ـ من هم همین قصّه را همیشه تعریف میکردم! حیف که خیلیها آن را باور نداشتند. حالا خوب شد، شاهد از غیب رسید! راوی این حکایت که خود همه چیز را به چشم خود دیده، حکایت تن تن و سندباد را چاپ کرده است. حالا دیگر کار من آسان شد! همین بس است که نسخهی این کتاب را به همهی بچهها بدهم
در برنامه رونمایی ازاین تقریظ، علیرضا مختارپور با اشاره به انتشار یادداشتهای رهبر انقلاب بر کتابهای ادبیات غیرجنگی، درباره توجه ایشان به آثار ادبی و فرهنگی توضیح داد. به گفته او، انتشار یادداشت بر کتاب «دختران آفتاب» از جمله نمونههای پیشین این اقدام بود و رونمایی از یادداشت بر «تنتن و سندباد» نیز در همین چارچوب صورت گرفت.
دوازده محور برای فهم نگاه رهبر انقلاب به ادبیات کودک و نوجوان
انتشار یادداشت رهبر انقلاب بر «تنتن و سندباد» بهانهای برای بازخوانی دیدگاههای ایشان درباره ادبیات کودک و نوجوان و مسائل مرتبط با این حوزه شده است. در پژوهشی که مبنای این بررسی قرار گرفته، ۴۰ گفتار از بیانات ایشان در فاصله اسفند ۱۳۶۰ تا اردیبهشت ۱۳۹۵ مطالعه و ۵۳ نکته استخراج شده است. این نکات در ۱۲ محور دستهبندی شدهاند؛ محورهایی که از مباحث زیربنایی درباره انسان و دین آغاز میشوند و به موضوعاتی مانند تعلیم و تربیت، ادبیات و هنر و در نهایت مواجهه با تهاجم فرهنگی میرسند.
این دوازده محور، در کنار یکدیگر، چارچوبی برای فهم جایگاه ادبیات کودک و نوجوان در منظومه فکری رهبر انقلاب ترسیم میکنند:
۱. پنج گام تا رسیدن به تمدن بزرگ اسلامی
در این محور، مسیر تحقق تمدن اسلامی در پنج مرحله تبیین میشود: انقلاب اسلامی، نظام اسلامی، دولت اسلامی، جامعه اسلامی و تمدن اسلامی. تحقق تمدن اسلامی در گرو طی شدن درست و کامل این مراحل دانسته شده است؛ مسیری که تربیت انسانهای شایسته و آمادهسازی نسل آینده در آن جایگاهی اساسی دارد.
۲. دین و انسان
در این نگاه، دین منبعی است که هم هدف آفرینش انسان را تبیین میکند و هم برنامه زندگی فردی و اجتماعی او را در اختیارش قرار میدهد. از آنجا که انسان در ساختن مسیر تکامل فردی و اجتماعی خود نقش و مسئولیت دارد، تحقق انقلاب، نظام، جامعه و تمدن اسلامی نیز بر عهده انسانهاست.
۳. انسان مطلوب دین
رسیدن به حیات طیبه و جامعه مطلوب، نیازمند پرورش انسانهایی با ویژگیهایی همچون ایمان، خردمندی، صبر، امیدواری، شجاعت، ابتکار، مسئولیتپذیری، مهربانی و توجه به منافع دیگران است. در این چارچوب، تربیت انسان مطلوب امری اتفاقی نیست، بلکه باید از دوران کودکی برای شکلگیری چنین شخصیتی برنامهریزی کرد.
۴. ضرورت توجه به امر تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان
تعلیم و تربیت، زمینه اصلی پرورش نسل آینده و شکلگیری ویژگیهای فردی و اجتماعی مورد نیاز جامعه است. مدارس، مراکز فرهنگی و نهادهای آموزشی در این زمینه مسئولیت دارند و باید در کنار انتقال دانش، به رشد هویت دینی و ملی، استقلال فکری، مسئولیتپذیری، مشارکت اجتماعی و اخلاق کودکان و نوجوانان توجه کنند.
۵. تأثیر رفتاری معلمان در تربیت کودکان و نوجوانان
معلم تنها انتقالدهنده اطلاعات نیست؛ رفتار و منش او نیز در شکلگیری شخصیت دانشآموزان اثرگذار است. آموزش اخلاق، شیوه درست اندیشیدن، استقلال رأی، ایستادگی در برابر نادرستیها و علاقهمندی به علم و کار، بخشی از مسئولیت تربیتی معلمان به شمار میرود.
۶. نقش معرفی الگو در تربیت
کودکان و نوجوانان برای شناخت ویژگیهای شخصیتی و انتخاب مسیر زندگی به الگو نیاز دارند. معرفی شخصیتهای شایسته و متناسب با ارزشهای فرهنگی و دینی میتواند در شکلگیری نگرش، رفتار و هویت آنان مؤثر باشد و تصویری از انسان مطلوب پیش رویشان قرار دهد.
۷. اهمیت آموزش معارف دینی و قرآن کریم در دوران کودکی
دوران کودکی فرصت مهمی برای آشنایی با مفاهیم و معارف دینی است. آموزش قرآن و معارف اسلامی در این دوره باید متناسب با ظرفیت ذهنی و عاطفی کودک انجام شود تا زمینه انس با دین و شکلگیری باورهای پایدار در سالهای بعد فراهم شود.
۸. اهمیت توجه به تفکر و آموزش فلسفه برای کودکان
پرورش قدرت اندیشیدن و پرسشگری باید از سنین پایین مورد توجه قرار گیرد. کودک لازم است فرصت پیدا کند درباره مسائل فکر کند، پرسش بپرسد و برای فهم موضوعات به تأمل بپردازد. آموزش فلسفه برای کودکان نیز در همین راستا، راهی برای تقویت تفکر و استقلال ذهنی آنان است.
۹. اهمیت ادبیات و هنر در پرورش کودکان و نوجوانان
ادبیات و هنر از ابزارهای مهم شکلدهی به احساس، اندیشه و تخیل کودکان و نوجوانان هستند. کتاب، داستان، شعر، فیلم و دیگر محصولات فرهنگی میتوانند در انتقال ارزشها و تقویت هویت فرهنگی نقش داشته باشند؛ ازاینرو، تولید آثار باکیفیت و متناسب با نیازهای این گروه سنی اهمیت ویژهای دارد.
۱۰. ضرورت استفاده از شعر و داستان برای انتقال معارف دینی، آگاهیهای سیاسی ـ اجتماعی و افزایش قدرت فکر
شعر و داستان ظرفیت آن را دارند که مفاهیم دینی و اجتماعی را به زبانی جذاب و قابل فهم برای کودکان و نوجوانان منتقل کنند. این قالبها علاوه بر ایجاد علاقه و ارتباط عاطفی با مخاطب، میتوانند زمینه آگاهیبخشی، تقویت قدرت تفکر و شناخت مسائل پیرامونی را فراهم آورند.
۱۱. ضرورت هوشیاری نسبت به تهاجم فرهنگی
در این محور بر ضرورت شناخت تلاشهای فرهنگی برای اثرگذاری بر ذهن و رفتار کودکان و نوجوانان تأکید میشود. بازیها، اسباببازیها، فیلمها، برنامههای رسانهای و محصولات فرهنگی وارداتی میتوانند حامل پیامها و الگوهایی باشند که بهتدریج بر سلیقه، سبک زندگی و نگرش نسل آینده اثر میگذارند. از این رو، تولید محصولات فرهنگی جذاب و متناسب با هویت بومی و دینی اهمیت دارد.
۱۲. شناخت دشمن و مقابله با آن، خصوصاً در عرصه فرهنگ
مواجهه با تهاجم فرهنگی به شناخت جریانهای اثرگذار و تقویت توان تولید فرهنگی نیاز دارد. در این مسیر، نویسندگان، شاعران، معلمان، هنرمندان و نهادهای فرهنگی مسئولیت دارند با تولید آثار متکی بر ارزشهای فرهنگی و دینی، زمینه مقاومت در برابر الگوهای تحمیلی را فراهم کنند و از فشارها و برچسبهای مخالفان نهراسند.
ادبیات کودک؛ عرصهای برای ساختن آینده فرهنگی
مرور این دوازده محور نشان میدهد که ادبیات کودک و نوجوان در این منظومه فکری، صرفاً ابزاری برای سرگرمی یا انتقال اطلاعات نیست؛ بلکه بخشی از فرایند گسترده تعلیم و تربیت و زمینهساز شکلگیری شخصیت، هویت و نگرش نسل آینده به شمار میرود.
در چنین چارچوبی، کتاب «تنتن و سندباد» را میتوان نمونهای از پیوند ادبیات داستانی با دغدغههای فرهنگی دانست. میرکیانی با انتخاب شخصیتهای شناختهشده و قرار دادن آنان در برابر قهرمانان افسانهای شرق، موضوعی پیچیده مانند تهاجم فرهنگی را به زبانی داستانی و متناسب با مخاطب نوجوان روایت کرده است. در واقع، یادداشت رهبر شهید انقلاب بر این کتاب را میتوان در پیوند با همین توجه به هویت فرهنگی، ضرورت تربیت نسل آگاه و اهمیت تولید آثار اثرگذار برای کودکان و نوجوانان بررسی کرد.
این نگاه، مسئولیت نویسندگان و فعالان حوزه کودک و نوجوان را نیز برجسته میکند: تولید آثاری که در کنار جذابیت و برخورداری از کیفیت ادبی، به تقویت قدرت تفکر، اعتمادبهنفس، هویت فرهنگی و شناخت مخاطب از جهان پیرامون خود کمک کنند.


دیدگاه کاربران (0)
هنوز دیدگاهی برای این خبر منتشر نشده است.